Nàng công chúa và hạt đậu là một trong những truyện cổ tích ngắn nhất mà cũng tinh nghịch nhất của Hans Christian Andersen, in năm 1835. Dưới đây là truyện được kể sát nguyên tác tiếng Đan Mạch, kèm phần phân tích lối kể nửa đùa nửa thật, nguồn gốc và những điểm nhiều bản kể lại đã tự ý thay đổi.
Truyện Nàng công chúa và hạt đậu
Ngày xưa có một hoàng tử muốn cưới một nàng công chúa, nhưng phải là công chúa thật sự. Chàng đi khắp thế gian để tìm, nhưng đến đâu cũng thấy có điều gì vướng mắc. Công chúa thì không thiếu, nhưng có phải công chúa thật hay không thì chàng không sao biết chắc; lúc nào cũng có một điểm gì đó chưa thật ổn. Chàng đành trở về nhà, lòng buồn rười rượi, vì chàng mong mỏi lắm một nàng công chúa thật.
Một buổi tối, trời nổi giông bão khủng khiếp. Chớp lóe, sấm rền, mưa như trút nước, thật đáng sợ. Bỗng có tiếng gõ cổng thành, và đức vua già đích thân ra mở.
Đứng ngoài cổng là một nàng công chúa. Nhưng trời ơi, mưa gió đã khiến nàng ra nông nỗi nào! Nước chảy ròng ròng từ tóc xuống quần áo, chảy vào mũi giày rồi lại chảy ra đằng gót. Vậy mà nàng nói rằng mình là một công chúa thật sự.
Hoàng hậu già nghĩ bụng: được, rồi ta sẽ biết ngay thôi. Nhưng bà chẳng nói gì, đi vào phòng ngủ, dỡ hết chăn đệm trên giường ra và đặt một hạt đậu xuống đáy giường. Rồi bà lấy hai mươi tấm nệm chồng lên hạt đậu, lại chất thêm hai mươi tấm chăn lông vịt biển lên trên đống nệm.
Đêm ấy công chúa phải nằm ngủ trên chiếc giường đó.
Sáng hôm sau, mọi người hỏi nàng ngủ có ngon không.
– Ôi, tệ khủng khiếp! – công chúa đáp. – Gần như suốt đêm ta không chợp mắt được! Có trời biết trong giường có cái gì! Ta nằm phải một vật gì cứng cứng, thâm tím hết cả người. Thật khủng khiếp!
Đến lúc ấy, mọi người mới thấy đây đúng là một công chúa thật, vì qua hai mươi tấm nệm và hai mươi tấm chăn lông, nàng vẫn cảm thấy hạt đậu. Không ai có làn da mỏng manh đến thế, trừ một nàng công chúa thật sự.
Thế là hoàng tử cưới nàng làm vợ, vì giờ đây chàng biết mình đã có được một công chúa thật. Còn hạt đậu được đưa vào phòng trưng bày kỳ vật của hoàng gia, đến nay vẫn còn ở đó cho mọi người xem, nếu chưa ai lấy mất.
Đấy, một câu chuyện có thật đấy!
Kể theo nguyên tác tiếng Đan Mạch “Prindsessen paa Ærten” của Hans Christian Andersen (1835)
Chú thích:
- Chăn lông vịt biển: chăn nhồi lông tơ của loài vịt biển vùng Bắc Âu (eider), rất nhẹ, ấm và đắt tiền.
- Phòng trưng bày kỳ vật của hoàng gia: nguyên văn là Kunstkammer, phòng sưu tập báu vật và đồ lạ của triều đình Đan Mạch, có thật ở Copenhagen vào thời Andersen.
Ý nghĩa truyện Nàng công chúa và hạt đậu
Một phép thử ngược đời
Hoàng tử đi khắp thế gian mà không tìm được công chúa thật, rốt cuộc người được chọn lại tự gõ cửa giữa đêm mưa, ướt như chuột lột. Điều đáng chú ý là phép thử của hoàng hậu không đo lòng tốt, trí thông minh hay sự can đảm, mà đo… độ nhạy của làn da. Tiêu chuẩn “thật” ở đây hóa ra là khả năng thấy khó chịu vì một hạt đậu nằm dưới bốn mươi lớp chăn nệm. Chính sự phi lý ấy làm nên tiếng cười.
Hai cách đọc cho hai lứa tuổi
Với trẻ nhỏ, truyện là một câu đố thần kỳ: dòng dõi cao quý tự lộ ra dù người ta ăn mặc tả tơi. Với người lớn, truyện là lời châm biếm nhẹ nhàng giới quý tộc, nơi sự kiểu cách, mong manh được coi là bằng chứng của dòng máu. Câu kết của người kể – đấy, một câu chuyện có thật – cùng lời dặn hạt đậu vẫn còn trong phòng trưng bày nếu chưa ai lấy mất là cái nháy mắt quen thuộc của Andersen với độc giả trưởng thành.
Bài học rút ra
- Đừng vội đánh giá qua vẻ ngoài: cô gái lấm lem ngoài cổng thành lại chính là người hoàng tử tìm kiếm bấy lâu.
- Hãy xem lại cái thước mình dùng để đo người khác: phép thử nói về người đặt ra nó nhiều hơn về người bị thử. Hôm nay ta cũng hay chấm điểm người khác bằng những tiêu chí hình thức như quần áo, bằng cấp, số người theo dõi.
- Nói thật cũng là một phẩm chất: nàng công chúa không khách sáo khen giường êm, mà kể đúng một đêm mất ngủ, và chính sự thật ấy giúp nàng được nhận ra.
Nguồn gốc truyện Nàng công chúa và hạt đậu
Tên gốc tiếng Đan Mạch là Prindsessen paa Ærten (Công chúa trên hạt đậu). Truyện in ngày 8 tháng 5 năm 1835 trong tập mỏng đầu tiên Truyện cổ tích kể cho trẻ em (Eventyr, fortalte for Børn) của Andersen, cùng ba truyện khác là Cái bật lửa, Claus lớn và Claus bé và Những bông hoa của bé Ida. Đây là một trong những bước khởi đầu của sự nghiệp viết truyện cổ tích đã đưa ông thành tác giả được dịch nhiều bậc nhất thế giới.
Nguyên tác chỉ có một hạt đậu, hai mươi tấm nệm và hai mươi tấm chăn lông, và không ai giải thích phép thử cho công chúa. Nhiều bản kể lại cho thiếu nhi đã thêm thắt: kể dài về nỗi lo của vua và hoàng hậu, để hoàng hậu thú nhận chuyện giấu hạt đậu, hoặc biến công chúa thành người lỡ đường xin ngủ nhờ. Bản kể ở trên giữ đúng trình tự và giọng hóm hỉnh của nguyên tác, kể cả câu kết về phòng trưng bày. Cùng giọng châm biếm ấy, bạn có thể đọc Bộ quần áo mới của hoàng đế; muốn so sánh với một truyện công chúa của Pháp, hãy xem Nàng công chúa ngủ trong rừng.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng hậu đặt bao nhiêu lớp lên trên hạt đậu?
Hai mươi tấm nệm và thêm hai mươi tấm chăn lông vịt biển, tổng cộng bốn mươi lớp, vậy mà công chúa vẫn thấy cộm suốt đêm.
Truyện Nàng công chúa và hạt đậu muốn nói gì?
Bề mặt là chuyện tìm ra công chúa thật; bề sâu là tiếng cười về những tiêu chuẩn kiểu cách của giới quý tộc và lời nhắc đừng đánh giá người qua vẻ ngoài. Truyện cùng tác giả với Cô bé bán diêm trong sách Ngữ văn 6.
Có truyện Andersen nào khác kể về vẻ ngoài đánh lừa con người không?
Có: Vịt con xấu xí trong cùng lô bài, nơi chú chim bị chê là xấu nhất hóa ra là con thiên nga đẹp nhất hồ.