Băng hà là từ có hai nghĩa không dính dáng gì nhau. Trong sử sách, băng hà là cách nói tôn kính về việc vua qua đời, như “vua băng hà”. Trong địa lý, băng hà là sông băng: khối băng rất lớn trên núi cao hay vùng cực, trượt xuống chậm chạp như một dòng sông; “kỷ băng hà” là thời kỳ Trái Đất lạnh đi và băng phủ rộng. Hai nghĩa đọc giống nhau nhưng viết bằng hai chữ Hán khác nhau.
| Nghĩa trong sử sách | (Vua, hoàng đế) qua đời |
| Nghĩa trong địa lý | Sông băng; khối băng lớn di chuyển chậm từ núi cao xuống |
| Chữ Hán | 崩遐 (băng: sụp lở, hà: xa) và 冰河 (băng: nước đá, hà: sông) |
| Loại từ | Động từ (nghĩa 1); danh từ (nghĩa 2) |
Băng hà: một âm, hai chữ Hán
Gặp chữ băng hà trong một câu, chỉ cần nhìn chủ ngữ là biết nghĩa nào. Nếu đứng trước nó là vua, hoàng đế, quốc vương, thì đó là cái chết của bậc đế vương. Nếu nó đi với kỷ, thời kỳ, dòng, tan chảy, thì đó là chuyện của băng tuyết.
- Nghĩa 1: Năm ấy nhà vua băng hà khi thái tử còn nhỏ, triều chính rơi vào tay quyền thần.
- Nghĩa 2: Mỗi mùa hè, những dòng băng hà trên dãy núi lại lùi lên cao thêm một đoạn.
- Nghĩa 2: Phim hoạt hình về thời kỷ băng hà có voi ma mút, hổ răng kiếm và một chú sóc mải đuổi theo hạt dẻ.
Nghĩa thứ nhất là nội động từ, không có tân ngữ đi sau: không nói “vua băng hà ai”. Nghĩa thứ hai là danh từ, nên đếm được: “hai dòng băng hà”, “những băng hà lớn nhất”. Trong sách địa lý mới, tên gọi sông băng được dùng nhiều hơn vì dễ hiểu; trong văn bản về khí hậu cổ thì “kỷ băng hà”, “thời kỳ băng hà” vẫn rất quen.
Vì sao vua chết lại gọi là băng?
Chữ băng (崩) trong nghĩa thứ nhất vốn là núi lở, đất sạt. Thiều Chửu giảng ba nghĩa: lở, sạt; hỏng, mất; và vua thiên tử chết cũng gọi là băng. Hình ảnh đằng sau khá rõ: cái chết của vua được ví như một ngọn núi đổ xuống. Chữ hà (遐) nghĩa là xa, như hà phương là phương xa. Băng hà, hiểu theo từng chữ, là núi đổ và người đi xa.
Xã hội phong kiến phân biệt rất kỹ cách gọi cái chết theo thứ bậc. Thiên Khúc lễ hạ trong sách Lễ ký ghi rằng thiên tử chết gọi là băng (崩), chư hầu chết gọi là hoăng (薨), đại phu chết gọi là tốt (卒), kẻ sĩ chết gọi là bất lộc (不祿), thường dân chết gọi là tử (死). Lối gọi này theo chữ Hán vào sử sách nước ta, nên trong các bộ sử cũ, cái chết của vua được chép bằng chữ băng.
Chữ băng (冰) của nghĩa thứ hai lại là nước đá, cùng họ với băng tuyết, đóng băng; hà (河) là sông, như sơn hà, Ngân Hà. Băng hà theo nghĩa này đơn giản là sông bằng băng. Từ điển chữ Hán còn ghi tên gọi khác là băng xuyên (冰川).
Băng hà, hoăng, từ trần: mỗi bậc một chữ
| Cách nói | Dùng cho | Sắc thái |
|---|---|---|
| Băng hà | Vua, hoàng đế, quốc vương | Tôn kính, trang trọng nhất |
| Hoăng | Vua chư hầu, vương tước, đại thần thời xưa | Chữ cổ, gần như chỉ gặp trong sách sử |
| Từ trần, tạ thế, qua đời | Người thường, dùng khi muốn kính trọng | Trang trọng, hay dùng trong cáo phó, tin buồn |
| Mất, chết | Mọi người | Trung tính hoặc suồng sã |
| Sông băng, băng xuyên | Nghĩa địa lý của băng hà | Sông băng dễ hiểu hơn, băng xuyên là từ Hán Việt ít gặp |
Vì là chữ dành riêng cho bậc đế vương, băng hà dùng cho người thường là sai, và nếu cố tình dùng thì thành giọng đùa hoặc mỉa. Tin tức về các nước còn chế độ quân chủ vẫn giữ chữ này khi đưa tin quốc vương qua đời. Cách gọi vua là con trời gắn liền với lối xưng hô ấy; chuyện chữ “thiên tử” có ở bài giải thích hai chữ thiên tử và chân mệnh.
Băng hà cũng là ví dụ đẹp cho hiện tượng đồng âm trong lớp từ mượn Hán: cùng đọc là băng, cùng đọc là hà, nhưng bốn chữ Hán khác nhau ghép thành hai từ khác nghĩa. Ai muốn hiểu vì sao lớp từ này hay sinh ra những cặp như thế có thể đọc bài giới thiệu từ Hán Việt và cách nhận ra chúng. Một lỗi nhỏ thường gặp trong bài kiểm tra lịch sử: viết “vua đã băng hà qua đời” là lặp ý, chỉ cần “vua băng hà”.
Băng hà trong sách sử và trong sách địa lý
Vua băng hà là gì?
Là vua qua đời. Đây là cách nói tôn kính dành riêng cho vua, hoàng đế; chữ băng (崩) vốn là núi lở, ví cái chết của bậc đế vương như núi sụp.
Kỷ băng hà là gì?
Là giai đoạn dài trong lịch sử Trái Đất khi khí hậu lạnh đi, băng ở hai cực và trên núi cao lan rộng. Xen giữa các đợt lạnh là những quãng ấm hơn, băng tan bớt, gọi là thời kỳ gian băng. Người ta cũng nói “thời kỳ băng hà”.
Băng hà nghĩa là gì trong môn địa lý?
Là sông băng: khối băng rất lớn hình thành do tuyết tích tụ lâu năm, nặng đến mức tự trượt dần xuống thấp, bào mòn sườn núi trên đường đi.
Băng hà tiếng Anh là gì?
Nghĩa sông băng là glacier, kỷ băng hà là ice age. Nghĩa vua qua đời thì dịch thành câu, như “the king passed away” hoặc “the king died”.