Phò mã là chồng của công chúa, tức con rể của nhà vua. Đây là từ cũ, gặp nhiều trong truyện cổ tích, sách sử và phim cổ trang. Hỏi phò mã là chồng của ai thì câu trả lời gọn nhất là: chồng của con gái vua. Gốc của từ lại bắt đầu từ một chức quan coi xe ngựa, chẳng dính gì đến chuyện cưới hỏi.
| Nghĩa | Chồng của công chúa; con rể của vua |
| Gốc từ | Hán Việt 駙馬, đọc chuẩn là phụ mã, ta quen đọc phò mã |
| Loại từ | Danh từ, thuộc lớp từ cũ |
| Tiếng Anh | Emperor’s son-in-law, husband of a princess |
Phò mã: con ngựa đi kèm xe vua
Chữ 駙 có bộ mã (ngựa) bên trái. Thiều Chửu giảng nghĩa đầu tiên của nó là con ngựa thắng thêm bên cạnh cỗ xe. Xe chính của vua đi giữa, bên cạnh có xe phụ, ngựa phụ chạy theo; chữ 駙 chỉ con ngựa phụ ấy. Chữ 馬 thì quá quen: ngựa, như trong mã lực, chiến mã, xa mã.
Thời Hán Vũ Đế, triều đình đặt chức phụ mã đô úy 駙馬都尉, lo phần xe ngựa đi theo hầu xe vua. Người giữ chức thường xuất thân con nhà tôn thất, ngoại thích. Về sau, chức này hay được phong cho người cưới công chúa, mãi rồi thành lệ. Danh xưng chức quan dần trượt nghĩa, đến lúc chỉ còn là tên gọi chàng rể của vua.
Còn vì sao “phụ” thành “phò”? Từ điển Hán Việt ghi rõ: chữ 駙 đọc là phụ, nhưng ta quen đọc là phò. Cũng chữ ấy, hai cách đọc; trong tiếng Việt hôm nay, “phụ mã” gần như chỉ còn trong sách tra cứu.
Con rể nhà vua trong tiếng Việt
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học xếp phò mã vào loại danh từ, đánh dấu là từ cũ, nghĩa là con rể của vua. Từ này gọi một vị trí trong gia đình hoàng tộc, nên nó luôn đi với một người cụ thể: phò mã của vua Lê, phò mã nhà Lý, phò mã của triều trước.
Các triều đại phong kiến nước ta cũng dùng danh xưng này cho chàng rể nhà vua, nên trong sách sử nó vừa là tiếng gọi vừa mang dáng một tước hiệu. Người ta có thể làm tướng, làm quan to, nhưng hai chữ “phò mã” vẫn nhắc rằng chỗ đứng của ông gắn với cuộc hôn nhân với nhà vua.
Vài câu dùng đời thường:
- Trong vở chèo, chàng thư sinh nghèo đỗ trạng rồi được vua chọn làm phò mã.
- Phim cổ trang nào cũng có một cảnh kén phò mã bằng thi văn hoặc thi võ.
- Cưới được con gái ông giám đốc, anh ấy bị bạn bè trêu là “phò mã của công ty”.
Câu cuối cho thấy cách dùng vui trong lời nói hiện nay: gọi đùa một chàng trai lấy vợ con nhà quyền thế. Dùng kiểu này nên chọn chỗ thân quen, vì người nghe có thể hiểu là bị chê “trèo cao”.
Từ Thạch Sanh đến vua Quang Trung
Học trò gặp hình ảnh phò mã sớm nhất qua truyện cổ tích. Chàng tiều phu dưới gốc đa trong truyện Thạch Sanh và cây đàn thần cứu công chúa, rồi được vua gả con gái cho. Một người không cha mẹ, không nhà cửa trở thành con rể nhà vua: đó là phần thưởng quen thuộc dành cho người hiền trong cổ tích.
Truyền thuyết lại có một phò mã buồn. Trọng Thủy, con trai Triệu Đà, cưới Mị Châu và ở rể nơi đất Cổ Loa, tức là con rể của An Dương Vương. Chính chàng rể ấy đánh tráo lẫy nỏ thần. Bi kịch của cặp đôi được kể trong câu chuyện nỏ thần thành Cổ Loa.
Sử Việt cũng có những phò mã nổi tiếng. Năm 1786, Nguyễn Huệ ra Bắc và được vua Lê Hiển Tông gả công chúa Lê Ngọc Hân; về sau ông lên ngôi, tức vua Quang Trung. Một vị tướng áo vải trở thành con rể vua Lê, rồi thành hoàng đế: hiếm có chàng rể nào có đường đi như vậy.
Phò mã, hoàng tế và những tước gọi gần nhau
| Từ | Chỉ ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phò mã | Chồng của công chúa | Cách gọi quen nhất, vốn là tên chức quan |
| Hoàng tế | Con rể của hoàng đế | Chữ tế 婿 là rể; nghĩa gần phò mã, ít dùng |
| Công chúa | Con gái vua | Người mà phò mã cưới |
| Quận chúa | Con gái của vương, chúa | Chồng của quận chúa không gọi là phò mã |
| Con rể | Chồng của con gái mình | Từ thường, dùng cho mọi nhà |
Lỗi hay gặp nhất là gọi chồng của mọi cô gái quý tộc là phò mã. Muốn biết vì sao con gái các vương, các chúa lại mang tước khác, có thể đọc bài phân biệt công chúa với quận chúa. Cũng đừng lẫn phò mã với “phu quân”: phu quân là cách vợ gọi chồng, nhà nào cũng dùng được, còn phò mã chỉ dành cho rể nhà vua.
Phò mã tốt áo và mấy câu chuyện chữ
Phò mã là chồng của ai?
Là chồng của công chúa, con gái nhà vua. Vì vậy phò mã cũng là con rể của vua; với các hoàng tử, phò mã là anh rể hoặc em rể.
Phò mã tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có một từ khớp hẳn. Người ta thường dịch là emperor’s son-in-law hoặc husband of a princess. Từ prince consort hay gặp trong tin hoàng gia châu Âu lại chỉ chồng của một nữ hoàng, nên không dùng thay phò mã.
Khen phò mã tốt áo nghĩa là gì?
Câu tục ngữ này chế giễu lời khen thừa: khen một điều ai cũng thấy, chẳng cần nói. Con rể nhà vua dĩ nhiên mặc áo đẹp, đem điều đó ra khen thì vừa thừa vừa có vẻ nịnh.
Phò mã có phải là vua không?
Không. Phò mã chỉ là con rể của vua, không có quyền nối ngôi theo lệ thường. Một số người về sau lên ngôi là nhờ con đường khác, không phải vì danh phò mã.