Sự tích Tết Hàn thực mang đến những câu chuyện thú vị về phong tục và ý nghĩa của ngày lễ này. Những truyền thuyết xung quanh Tết Hàn thực phản ánh văn hóa và tâm tư của người dân. Hãy cùng tìm hiểu sâu hơn về nguồn gốc và những điều đặc biệt của ngày lễ này.
Tương truyền, Tết Hàn thực ở Việt Nam bắt nguồn từ một điển tích của Trung Quốc mà vẫn được lưu truyền cho tới ngày nay. Đời Xuân Thu, vua Tấn Văn Công nước Tấn, gặp loạn nên phải bỏ nước lưu vong sống cảnh nay trú nước Tề, mai ở nước Sở.
Bấy giờ, có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi, theo phò vua đã giúp đỡ nhiều mưu kế. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn xong, hỏi ra mới biết đem lòng cảm kích vô cùng.
Giới Tử Thôi theo phò vua Tấn Văn Công trong vòng mười chín năm trời, cùng nhau nếm mật nằm gai, khổ luyện thành tài. Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi vương, trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công khi tòng vong, nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình theo vua phò vua là chuyện nên làm, ông cho rằng những việc đó đâu có gì đáng nói.
Vì thế, ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm Tử Thôi. Nhưng vì là người không tham danh vọng, Tử Thôi nhất quyết không quay về lĩnh thưởng, Tấn Văn Công ra lệnh đốt rừng (muốn thúc ép Tử Thôi quay về). Không ngờ Tử Thôi quyết chí, hai mẹ con cùng chịu chết cháy trong rừng.
Vua đau lòng, thương xót nên đã lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ nguội nấu sẵn tưởng niệm Giới Tử Thôi.
Cũng từ đó, ngày mùng 3/3 âm lịch hằng năm được coi là ngày Tết Hàn thực, nhằm tưởng nhớ đến công ơn dưỡng dục của những người đã khuất. Vào những ngày này, người dân đều ăn đồ nấu chín để nguội với tấm lòng thành kính nhất.
Mặc dù có nguồn gốc từ Trung Quốc, nhưng Tết Hàn thực của người Việt vẫn mang những sắc thái riêng, mang đậm chất Việt. Vào ngày này người Việt không kiêng lửa, vẫn nấu nướng bình thường. Điều đặc biệt, người Việt còn sáng tạo nên bánh trôi, bánh chay với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội – hàn thực.
Tết Hàn thực của người Việt không liên hệ tới Giới Tử Thôi mà những món ăn ngày này làm ra đều được cúng gia tiên với ý nghĩa con cháu đều hướng về tổ tiên, nguồn cội. Và cũng trong dịp này, dù ai đi đâu, ở đâu đến ngày mùng 3/3 âm lịch cũng cố gắng về với gia đình để được đi tảo mộ, để cùng nhau ngồi bên mâm cơm sum họp gia đình.
Và những truyền thống này đã ăn sâu vào tiềm thức người Việt, để rồi cứ đến ngày Tết Hàn thực, người người nhà nhà lại nô nức chuẩn bị làm bánh trôi, bánh chay. Với mùi thơm phức của đỗ xanh, đường mật, không khí tết dường như trở nên sôi động và ý nghĩa hơn.
Ý nghĩa sự tích Tết Hàn thực
Tấm lòng trung nghĩa không cần đền đáp
Giới Tử Thôi theo vua lưu vong mười chín năm, cắt cả thịt đùi mình nấu cho vua ăn lúc đói. Khi vua trở về ngôi, ông bị quên trong lúc phong thưởng nhưng không oán trách, lặng lẽ đưa mẹ vào núi ở ẩn. Câu chuyện đề cao người làm việc nghĩa vì lẽ phải chứ không vì danh lợi, một mẫu người được Nho giáo rất coi trọng.
Cái giá của sự vội vàng
Vua Tấn Văn Công muốn ép Giới Tử Thôi ra nhận thưởng nên cho đốt rừng, nào ngờ hai mẹ con chịu chết cháy. Lòng biết ơn biến thành bi kịch vì một quyết định nóng vội. Lệnh kiêng lửa, ăn đồ nguội là cách nhà vua chuộc lỗi và để người đời nhớ mãi bài học ấy.
Từ điển tích Trung Hoa đến phong tục Việt
Phần sau của bài cho thấy người Việt đón nhận ngày Hàn thực theo cách riêng: không kiêng lửa, không gắn với Giới Tử Thôi mà làm bánh trôi, bánh chay dâng tổ tiên. Chiếc bánh trôi tròn trắng còn đi vào thơ ca, như bài Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương mà học sinh được học. Đó là ví dụ đẹp về cách một phong tục du nhập được bản địa hóa.
Nguồn gốc sự tích Tết Hàn thực
Chuyện Giới Tử Thôi và vua Tấn Văn Công (tên là Trùng Nhĩ, thời Xuân Thu) được ghi trong các sách cổ Trung Quốc như Tả truyện và Sử ký; chi tiết đốt núi và lệnh cấm lửa là phần truyền thuyết được thêm dần về sau. Ở Trung Quốc, tiết Hàn thực vốn rơi vào khoảng 105 ngày sau Đông chí, sát với tiết Thanh minh, nên về sau hai dịp gần như nhập làm một. Ở Việt Nam, Tết Hàn thực được tổ chức vào mùng 3 tháng 3 âm lịch với bánh trôi, bánh chay, như bài viết đã nêu; câu bài viết nói “từ đó mùng 3/3 âm lịch được coi là ngày Tết Hàn thực” chỉ đúng với cách tính của người Việt. Bài trên là bài giới thiệu phong tục kết hợp kể lại điển tích, không phải một truyện cổ tích kể liền mạch.
Đọc thêm truyện cổ Trung Quốc trên trang: Sự tích đôi đũa và Ngưu Lang Chức Nữ.
Câu hỏi thường gặp
Tết Hàn thực là ngày nào?
Ở Việt Nam, Tết Hàn thực là ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch. Ở Trung Quốc, tiết Hàn thực tính theo khoảng 105 ngày sau Đông chí, gần với tiết Thanh minh. Mốc Đông chí ở đây là ngày có đêm dài nhất năm ở Bắc bán cầu, rơi vào 21 hoặc 22/12 dương lịch.
Vì sao ngày Tết Hàn thực người Việt ăn bánh trôi, bánh chay?
“Hàn thực” nghĩa là ăn đồ nguội. Người Việt không kiêng lửa nhưng làm bánh trôi, bánh chay để tượng trưng cho món ăn nguội và dâng cúng tổ tiên.