Tết Trùng Cửu là tết cổ truyền vào ngày mồng 9 tháng 9 âm lịch, người xưa gọi thêm một tên là Tết Trùng Dương. Tên gọi lấy từ chuyện ngày và tháng cùng là số chín. Tục lệ gốc từ Trung Hoa, gắn với việc lên cao ngắm cảnh, đeo cành thù du, uống rượu hoa cúc và cầu sống lâu, nên ở nhiều nơi đây cũng là dịp kính lão.
| Nghĩa | Tết ngày “hai số chín”: mồng 9 tháng 9 âm lịch |
| Chữ Hán | 重九 (Trùng Cửu), 重陽 (Trùng Dương) |
| Thời điểm | Mồng 9 tháng 9 âm lịch, thường rơi vào tháng 10 dương lịch |
| Tục lệ chính | Lên núi, đeo thù du, uống rượu hoặc trà hoa cúc, ăn bánh, kính người già |
| Nơi giữ tục | Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, cộng đồng người Hoa; ở Việt Nam quen hơn trong thơ văn |
Tết Trùng Cửu: hai số chín gặp nhau
Chữ trùng (重) ở đây nghĩa là lặp lại, chồng lên nhau, như trong trùng phùng, trùng điệp. Chữ cửu (九) là chín. Trùng Cửu là “chín lặp lại”: ngày chín của tháng chín. Từ điển Hán Việt giảng gọn: tiết mồng 9 tháng 9 âm lịch, mùa hoa cúc nở đẹp.
Tên thứ hai, Trùng Dương, giải thích vì sao ngày này được chú ý. Theo cách nghĩ của Kinh Dịch, số lẻ là số dương và chín là số dương lớn nhất. Hai số dương lớn nhất gặp nhau thì thành ngày “dương chồng lên dương”. Người xưa còn chơi chữ: trong tiếng Hán, “cửu cửu” (chín chín) đọc giống “cửu cửu” 久久 nghĩa là lâu dài, nên ngày này gắn với lời chúc sống lâu.
Cũng vì ý trường thọ ấy mà có nơi gọi đây là Tết người già, Tết kính lão. Ở Việt Nam, nhà nho xưa nhắc đến ngày này trong thơ chữ Hán nhiều hơn là tổ chức thành tết lớn trong làng xóm.
Chuyện Hoàn Cảnh lên núi tránh nạn
Truyền thuyết được kể nhiều nhất có từ đời Hán. Một người tên Hoàn Cảnh theo học phép với Phí Trường Phòng. Một hôm thầy dặn: ngày mồng 9 tháng 9, nhà con sẽ gặp tai họa; hãy may túi đỏ đựng thù du đeo vào tay, cả nhà mang rượu hoa cúc lên chỗ cao mà ở. Hoàn Cảnh làm theo. Chiều về, cả nhà bình an, còn gia súc, gia cầm trong nhà thì chết hết.
Từ câu chuyện ấy, ngày 9/9 thành ngày lên cao tránh dữ, gọi là đăng cao. Các sách còn chép vài thuyết khác, như dịp cúng mừng mùa màng cuối thu, hay một tục từ trong cung lan ra ngoài dân gian. Dần dần nỗi sợ tai họa nhạt đi, chỉ còn lại cái thú: cuối thu trời trong, rủ nhau lên núi, uống rượu, làm thơ, ngắm cúc trước khi mùa đông tới.
Đây là truyền thuyết, không phải lời giải thích có thể kiểm chứng. Cái đáng giữ là ý nghĩa nó để lại: một ngày trong năm để đi ra ngoài, nhìn xa và nghĩ tới sức khỏe của người thân.
Ngày mồng 9 tháng 9 người ta làm gì?
Lên cao và đeo thù du
Leo núi, lên đồi hay lên lầu cao là tục quen thuộc nhất. Thù du là một loài cây có mùi thơm hăng; người xưa cài cành lá hoặc đeo túi đựng hạt thù du, tin rằng mùi của nó xua được khí độc cuối thu.
Rượu cúc, trà cúc và bánh Trùng Cửu
Tháng 9 âm lịch là mùa cúc, nên rượu ngâm hoa cúc, trà hoa cúc có mặt trong ngày này. Ở vùng đồng bằng không có núi, người ta ăn bánh hấp gọi là bánh Trùng Cửu, cắm cờ nhỏ nhiều màu lên trên. Lý do là chữ “cao” (糕, bánh) đọc giống chữ “cao” (高, cao), ăn bánh được xem như đã lên cao.
Kính lão và viếng mộ
Vì gắn với lời chúc trường thọ, nhiều nơi lấy dịp này thăm hỏi, tặng quà người cao tuổi. Ở Hồng Kông, Ma Cao, Trùng Cửu còn là một dịp đi viếng, dọn dẹp mộ tổ tiên.
Ở Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam
Người Nhật gọi ngày này là Chōyō, còn có tên Lễ hội hoa cúc, uống rượu sake ngâm cúc để cầu sống lâu. Người Hàn gọi là Jungyangjeol, làm bánh rán có lá hoa cúc và đi dã ngoại. Ở Việt Nam, Trùng Cửu không phải tết lớn như Tết Nguyên đán hay Trung thu; một số gia đình giữ nếp làm mâm cơm, chúc thọ ông bà, còn đa số chỉ biết ngày này qua sách vở.
Trùng Cửu bên các tết ngày trùng số
| Ngày âm lịch | Tên tết | Tục lệ tiêu biểu |
|---|---|---|
| Mồng 3 tháng 3 | Tết Hàn thực | Bánh trôi, bánh chay |
| Mồng 5 tháng 5 | Tết Đoan ngọ | Ăn hoa quả, rượu nếp để “diệt sâu bọ” |
| Mồng 7 tháng 7 | Thất tịch | Chuyện Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau |
| Mồng 9 tháng 9 | Trùng Cửu, Trùng Dương | Lên cao, đeo thù du, uống rượu cúc |
Bốn ngày này đều là ngày tháng lặp cùng một số lẻ, và Trùng Cửu đứng cuối, mang số dương lớn nhất. Người Việt quen hơn với tết bánh trôi bánh chay ngày 3/3 và ngày diệt sâu bọ giữa năm. Cũng đừng lẫn với ngày 9/9 dương lịch, dịp các trang thương mại điện tử chạy khuyến mãi; hai ngày chỉ giống nhau con số.
Thù du, hoa cúc và nỗi nhớ nhà trong thơ Đường
Bài thơ nổi tiếng nhất về ngày này là Cửu nguyệt cửu nhật ức Sơn Đông huynh đệ (Ngày 9 tháng 9 nhớ anh em ở Sơn Đông) của Vương Duy, thi sĩ đời Đường. Phần phiên âm:
Độc tại dị hương vi dị khách,
Mỗi phùng giai tiết bội tư thân.
Dao tri huynh đệ đăng cao xứ,
Biến sáp thù du thiểu nhất nhân.
Ý thơ: một mình làm khách nơi đất lạ, cứ đến ngày lễ đẹp lại càng nhớ người thân. Ở xa vẫn biết lúc này anh em đang lên chỗ cao, ai cũng cài thù du, chỉ thiếu mỗi một người. Câu cuối khéo ở chỗ nhà thơ không nói mình nhớ, mà tưởng tượng anh em đang thấy thiếu mình. Từ đó “đăng cao” và “thù du” thành hai chữ gợi nỗi nhớ nhà trong thơ cổ.
Hoa cúc, loài hoa của tháng Chín, cũng đi vào thơ Việt theo nhiều cách khác nhau; có thể đọc thêm ở tuyển những bài thơ về hoa cúc. Khi gặp chữ “trùng cửu” hay “cửu nhật” trong một bài thơ chữ Hán, cứ hiểu đó là ngày 9 tháng 9, và rất có thể bài thơ đang nói về nhớ nhà hoặc tuổi già.
Trùng Cửu, Trùng Dương và mùa cúc tháng Chín
Tết Trùng Cửu là ngày nào?
Là ngày 9/9 âm lịch hằng năm. Đổi sang dương lịch, ngày này thường rơi vào tháng 10, mỗi năm một khác, nên muốn biết chính xác cần xem lịch âm của năm đó.
Tết Trùng Dương là gì?
Là tên gọi khác của Tết Trùng Cửu. Chín là số dương lớn nhất, ngày chín tháng chín có hai số dương chồng lên nhau nên gọi là Trùng Dương.
Tết Trùng Cửu ăn gì?
Món gắn với ngày này là bánh Trùng Cửu (bánh hấp cắm cờ nhỏ), rượu hoặc trà hoa cúc. Ở Việt Nam không có món riêng bắt buộc; gia đình nào giữ nếp thường nấu một mâm cơm sum họp, mời ông bà.
Vì sao ngày 9/9 lại gắn với hoa cúc?
Vì tháng 9 âm lịch là lúc cúc nở rộ, và người xưa tin hoa cúc giúp sống lâu, hợp với lời chúc trường thọ của ngày Trùng Dương. Người Nhật còn gọi ngày này là Lễ hội hoa cúc.