Tâm giao là rất thân thiết và hiểu lòng nhau, thường dùng cho tình bạn: hai người chơi với nhau bằng tấm lòng chứ không vì việc hay vì lợi. Bởi vậy khi tìm “bạn tâm giao là gì”, câu trả lời gần đúng nhất là người bạn mình dám kể thật mọi chuyện, kể cả những chuyện không tiện nói với ai khác.
| Nghĩa ngắn | (Quan hệ bạn bè) thân thiết, thấu hiểu nhau từ trong lòng |
| Gốc từ | Hán Việt 心交: tâm (lòng) + giao (qua lại, kết bạn) |
| Loại từ | Tính từ; hay đi sau danh từ: bạn tâm giao, tình bạn tâm giao |
| Sắc thái | Trang trọng, hơi văn chương; mức thân rất cao |
Tâm giao: khi hai tấm lòng qua lại
Từ điển tiếng Việt xếp tâm giao vào loại tính từ, dùng cho hai người bạn rất thân, hiểu được lòng nhau. Ví dụ quen nhất chính là cụm bạn tâm giao. Từ này hiếm khi đứng một mình làm vị ngữ; người ta nói “hai đứa là bạn tâm giao” nhiều hơn là “hai đứa rất tâm giao”.
Tách hai chữ Hán ra sẽ thấy rõ cái hay của từ. Tâm (心) là lòng, là chỗ cất suy nghĩ và tình cảm. Giao (交) có nghĩa qua lại, chơi với nhau; cùng gốc có giao du, giao hảo, tri giao, bang giao. Ghép lại, tâm giao là giao nhau ở tấm lòng. Đặt cạnh xã giao, chỉ sự qua lại theo phép lịch sự bề ngoài, thì sự khác biệt hiện ra ngay: một bên chạm tới lòng, một bên dừng ở lời chào.
Vì đọc gần giống nhau, tâm giao đôi khi bị gõ nhầm thành tam giáo. Tam giáo là ba hệ tư tưởng Nho, Phật, Lão, hoàn toàn không liên quan đến chuyện bạn bè.
Nguyễn Khuyến khóc người bạn già
Trong văn học trung đại, bài thơ hay được nhắc khi nói về bạn tâm giao là Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến. Hai ông đỗ đạt cùng thời, làm quan, rồi cùng về già. Nghe tin bạn mất, nhà thơ mở đầu bằng hai câu:
Bác Dương thôi đã thôi rồi,
Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.
Không có chữ “tâm giao” nào trong câu, nhưng cả bài là kỷ niệm của hai người từng cùng nhắp rượu, cùng bàn văn, cùng qua lúc hoạn nạn. Mất bạn, người ở lại thấy trời đất trống trải, đó là cái mất chỉ có ở những tình bạn đã đi đến tận đáy lòng. Bài soạn có phân tích từng đoạn ở đọc hiểu bài thơ khóc bạn của Nguyễn Khuyến.
Ngoài trang sách, một câu nói thường ngày cũng đủ cho thấy cách dùng: “Ra trường hai mươi năm, cả lớp chỉ còn giữ được vài người bạn tâm giao, nhưng chừng ấy là đủ.”
Tâm giao, tri kỷ, thân thiết: đậm nhạt khác nhau
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tâm giao | Thân và hiểu lòng nhau, chuyện gì cũng kể được | Người bạn tâm giao từ thời cấp ba |
| Tri kỷ | Hiểu mình như chính mình hiểu mình; mức cao nhất | Bạn tri kỷ cả đời |
| Thân thiết | Gần gũi, hay gặp, nói chung về tình cảm | Hai nhà thân thiết |
| Xã giao (gần trái nghĩa) | Qua lại theo lịch sự, chưa chạm tới lòng | Quen biết xã giao |
Trái nghĩa với tâm giao còn có thể kể xa lạ, lạnh nhạt, hời hợt. Riêng tri kỷ và tâm giao rất gần nhau, nhiều khi đi thành đôi “tri kỷ tâm giao”. Chỗ khác tinh tế là tri kỷ nhấn vào việc người kia hiểu mình, còn tâm giao nhấn vào việc hai người mở lòng với nhau. Muốn đi sâu chuyện này, đọc bài phân biệt tri kỷ với tri âm, có cả điển tích Bá Nha và Tử Kỳ.
Viết về người bạn tâm giao trong bài nghị luận
Đề “Suy nghĩ về tình bạn” hay “Thế nào là một người bạn thật sự” đều có chỗ cho khái niệm này. Ba ý có thể triển khai:
- Giải thích: bạn tâm giao là người hiểu và tin mình, chơi với mình không vì lợi, không đổi thái độ khi mình sa cơ.
- Bàn luận: người bạn ấy giúp ta đỡ cô đơn, dám góp ý thẳng, giữ ta khỏi sai lầm; nhưng tình bạn tâm giao cần thời gian và sự chân thành từ cả hai phía, không thể có ngay sau vài buổi đi chơi.
- Phê phán và liên hệ: tình bạn chỉ dựa trên lợi ích hay số lượt thích trên mạng; bản thân cần làm gì để xứng đáng có một người bạn như vậy.
Dẫn chứng có thể lấy từ đời sống hoặc từ thơ Nguyễn Khuyến như trên. Phần giải nghĩa rộng hơn về các mức thân trong quan hệ bạn bè có ở bài tình bạn qua các mức thân sơ. Một chi tiết nên đưa vào bài: người tâm giao không phải người luôn đồng ý với ta, mà là người ta không phải gồng mình khi ngồi cạnh.
Bạn tâm giao, soulmate và chuyện kết bạn ở tuổi học trò
Bạn tâm giao là gì?
Là người bạn rất thân, hiểu được tính nết và nỗi lòng của mình, đủ tin để mình kể những điều riêng tư. Đó thường là người đã đi cùng mình qua cả lúc vui lẫn lúc khó, không chỉ là người hay đi chơi chung.
Tâm giao tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là close friend, bosom friend hoặc kindred spirit tùy ngữ cảnh. Trong lời nói hằng ngày, close friend là cách tự nhiên nhất.
Tâm giao có giống soulmate không?
Không hẳn. Soulmate trên mạng xã hội thường được hiểu là “tri kỷ, người định mệnh”, hay dùng cho chuyện tình yêu. Tâm giao trong tiếng Việt chủ yếu nói về tình bạn, dù vợ chồng hiểu nhau cũng có thể gọi là tâm giao.
Tình bạn tâm giao có cần gặp nhau thường xuyên không?
Không bắt buộc. Nhiều người ở xa nhau cả năm mới gặp, vậy mà vừa ngồi xuống đã nói chuyện như chưa từng xa. Thước đo của tâm giao là sự tin và hiểu, không phải số lần gặp.