Tài tử là từ Hán Việt có mấy nghĩa: thời xưa chỉ người đàn ông tài hoa, giỏi văn chương; sau chỉ diễn viên có tài như tài tử điện ảnh; còn khi là tính từ, nó lại mang nghĩa không chuyên, chơi vì thích, như trong đờn ca tài tử hay “lối học tài tử”. Vì vậy hỏi tài tử nghĩa là gì phải xem nó đứng trong câu nào.
| Nghĩa ngắn | Người tài hoa (cũ); diễn viên có tài; không chuyên, tùy hứng |
| Chữ Hán | 才子: tài (tài năng) + tử (người, con) |
| Loại từ | Danh từ (người tài, diễn viên); tính từ (nghiệp dư, tùy hứng) |
| Sắc thái | Khen ở nghĩa danh từ; trung tính hoặc chê nhẹ ở nghĩa tính từ |
Một chữ tài tử, bốn kiểu người
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học tách tài tử thành bốn nét nghĩa, hai nét danh từ và hai nét tính từ. Đặt cạnh nhau mới thấy chúng đi xa nhau thế nào.
- Người đàn ông tài hoa (từ cũ, văn chương). Đây là nghĩa gốc, quen nhất trong cụm tài tử giai nhân: trai có tài, gái có sắc. Truyện Nôm, truyện thơ xưa hay xoay quanh những cặp như thế, và bài chữ giai nhân đi đôi với tài tử trong sách xưa kể kĩ hơn về nửa còn lại.
- Diễn viên sân khấu, xiếc, điện ảnh có tài. Báo chí vẫn viết “tài tử điện ảnh”, “tài tử cải lương”. Ở nghĩa này tài tử là lời khen, nói về người đã thành danh chứ không phải ai bước lên sân khấu cũng được gọi vậy.
- Không chuyên nghiệp, chơi vì thích. Một giọng ca tài tử là người hát hay nhưng không sống bằng nghề hát.
- Tùy hứng, thiếu chuyên tâm (khẩu ngữ). “Lối học tài tử” là học khi hứng thì làm, chán thì bỏ. Wiktionary tiếng Việt cũng ghi nét nghĩa này với ví dụ gần giống: đi học lối tài tử.
Hai nét đầu là danh từ, chỉ người. Hai nét sau là tính từ, chỉ cách làm. Nhầm hai nhóm này với nhau thì câu sẽ lệch: khen ai là “một tài tử” khác hẳn chê ai “làm việc tài tử”.
Tài tử, nghiệp dư, a-ma-tơ đứng đâu?
| Từ | Nghĩa gần nhất với tài tử | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nghiệp dư | Làm ngoài nghề chính, không chuyên | Trung tính hơn, hay dùng trong thể thao: đội bóng nghiệp dư |
| A-ma-tơ | Không chuyên, chơi vì thích | Mượn tiếng Pháp amateur; từ điển ghi là đồng nghĩa với tài tử |
| Tùy hứng | Làm theo cảm hứng nhất thời | Gần nét nghĩa “lối học tài tử” |
| Chuyên nghiệp | Trái nghĩa với nét 3 và 4 | Làm có nghề, có quy trình, có trách nhiệm |
| Minh tinh, ngôi sao | Gần nét 2 | Minh tinh thường nói về người nổi tiếng rực rỡ |
Khi muốn nói ai đó chơi đàn, chụp ảnh, đá bóng không vì tiền, chữ nghiệp dư theo cách hiểu trung tính an toàn hơn, vì tài tử ở nghĩa thứ tư dễ khiến người nghe tưởng mình bị chê lơ là.
才子 và tiếng đờn của người chơi không chuyên
Chữ tài (才) là năng lực, khả năng trời cho. Chữ tử (子) nghĩa gốc là con, rồi thành tiếng gọi người, như trong quân tử, sĩ tử. Ghép lại, tài tử là “người có tài”, và nghĩa đó đã có từ văn chương chữ Hán.
Sang đất Nam Bộ, chữ này nhận thêm một nghĩa rất riêng. Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc, ca hát của những người làm ruộng, buôn bán, ban ngày lo việc nhà, tối đến tụ lại đờn ca cho vui. “Tài tử” ở đây chính là người chơi không chuyên. Nhạc cụ quen thuộc gồm đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, sáo, song loan. Ngày 5/12/2013, tại phiên họp ở Baku (Azerbaijan), UNESCO ghi danh Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Từ chiếu đờn ca ấy, lối ca ra bộ bước lên sân khấu và làm nền cho nghệ thuật cải lương; bài tên gọi cải lương và sân khấu phương Nam có nói thêm. Thành ra một từ vừa chỉ ngôi sao sân khấu, vừa chỉ người chơi đờn không lấy tiền, mà hai nghĩa ấy lại gặp nhau ở cùng một vùng đất.
Tài tử điện ảnh, lối học tài tử và đờn ca
Tài tử điện ảnh là gì?
Là cách gọi diễn viên điện ảnh có tài, đã có tiếng. Báo chí dùng cụm này khá nhiều khi viết về diễn viên trong và ngoài nước; với diễn viên mới vào nghề, người ta thường chỉ gọi là diễn viên.
Đờn ca tài tử là gì?
Là loại hình âm nhạc dân gian Nam Bộ, do những người chơi không chuyên cùng đờn và ca trong các buổi họp mặt, đám tiệc. Loại hình này được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013.
Tài tử giai nhân là gì?
Là cụm từ cũ chỉ trai tài gái sắc, thường là đôi nhân vật chính trong truyện tình xưa. Tài tử là chàng trai giỏi văn thơ, giai nhân là người con gái đẹp.
Nói ai đó “làm ăn tài tử” là khen hay chê?
Là chê nhẹ. Câu ấy ý nói người kia làm theo hứng, thiếu tính toán, không theo đuổi đến nơi. Muốn khen ai chơi một môn vì đam mê, nên nói “chơi không chuyên” hoặc “chơi nghiệp dư” cho khỏi hiểu lầm.