Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc và ca hát dân gian của người Nam Bộ: vài người đờn, một vài người ca, ngồi quây quần trong nhà, ngoài hiên hay trên ghe để giải trí, mừng giỗ, mừng đám. Đây cũng là tên của một di sản: năm 2013, UNESCO ghi danh Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
| Nghĩa | Nhạc và ca dân gian Nam Bộ do những người chơi vì yêu thích cùng diễn tấu |
| Tên gọi | “Đờn” là đàn theo cách nói Nam Bộ; “tài tử” là người chơi không lấy nghề làm kế sinh nhai |
| Thời điểm, dịp | Đám giỗ, đám cưới, lễ hội, lúc nông nhàn, đêm trăng |
| Vùng | Các tỉnh, thành phía Nam, đậm nhất ở miền Tây |
| Di sản | UNESCO ghi danh ngày 5/12/2013 tại Baku (Azerbaijan) |
Vì sao gọi là đờn ca tài tử?
Tên gọi gồm hai vế. Đờn ca là đàn và hát, chữ “đờn” là cách người miền Nam đọc chữ “đàn”. Vế sau, tài tử, mới là chỗ thú vị. Chữ Hán 才子 vốn chỉ người có tài, nhưng ở đây nó mang nghĩa người chơi tự do, không đem tiếng đờn đi kiếm sống. Ban ngày họ là nông dân, thợ thuyền, người buôn bán; tối đến, ai có đờn thì mang đờn, ai thuộc bài thì ca.
“Không chuyên” không có nghĩa là chơi tạm bợ. Muốn ngồi được vào chiếu đờn, người chơi phải tập lâu năm, thuộc bài bản và biết ứng biến theo bạn đờn. Chữ tài tử vì vậy vừa nói cái tự do, vừa ngầm nói cái tài. Bài giải nghĩa chữ tài tử từ 才子 đến tài tử điện ảnh có kể thêm những nghĩa khác của từ này.
Từ ca Huế đến những chiếu đờn miệt vườn
Đờn ca tài tử thành hình ở Nam Bộ vào thế kỷ 19. Gốc của nó được nhắc tới nhiều nhất là nhạc lễ, nhạc cung đình và ca Huế, được những lưu dân từ miền Trung mang vào Nam rồi pha với giọng hò, giọng lý của người địa phương. Nhờ vậy loại nhạc này vừa có chất bác học của bài bản cung đình, vừa có nét phóng khoáng, mộc mạc của đất mới.
Chính vì gốc gác ấy mà nó được xem là nhạc thính phòng của miền Nam: chơi trong không gian nhỏ, người nghe ngồi gần người đờn. Đầu thế kỷ 20, khi người ca bắt đầu vừa ca vừa diễn, tiếng đờn tài tử theo họ lên sàn diễn và nuôi lớn sân khấu cải lương của người phương Nam.
Ngày 5/12/2013, tại phiên họp lần thứ 8 của Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể ở Baku, UNESCO ghi danh “Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ”. Hồ sơ ban đầu trải trên 21 tỉnh, thành phía Nam.
Một buổi đờn ca diễn ra thế nào?
Không cần sân khấu. Một bộ ván gỗ, mấy chiếc ghế dưới tán cây hay mái hiên là đủ thành chiếu đờn. Mỗi buổi thường có:
- Dàn đờn: đàn kìm (nguyệt cầm), đàn cò (đàn nhị), đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn bầu, sáo; người giữ nhịp gõ song lang. Về sau người ta khoét lõm phím cây guitar cho ra tiếng gần với nhạc cụ dân tộc, gọi là guitar phím lõm, câu chuyện có ở bài soạn văn bản về cây ghi-ta phím lõm.
- Người ca: cả nam lẫn nữ, vai trò ngang với người đờn.
- Bài bản: nền tảng là 20 bài bản tổ, cùng một kho bài bản lớn hơn; về sau thêm bài vọng cổ và các bài ngắn.
Cái hay nằm ở sự ứng tác. Bài bản chỉ cho người chơi một bộ khung giai điệu và nhịp; mỗi người đờn tự thêm nét luyến, nét láy, mỗi người ca nhấn nhá theo cách riêng. Vì thế cùng một bài mà hai chiếu đờn chơi ra hai vẻ. Nghề được truyền miệng: trò ngồi cạnh thầy, nghe, nhìn và bắt chước, không có giáo trình in sẵn.
Dịp chơi thì rất đời thường: đám giỗ, đám cưới, lễ hội ở đình, sau mùa gặt, hay đơn giản là một đêm trăng sáng khi bạn bè chòm xóm ghé chơi. Người miền Tây hay nói vui “đờn ca cho đã” rồi mới về nghỉ.
Đờn ca tài tử khác cải lương ở đâu?
| Tiêu chí | Đờn ca tài tử | Cải lương |
|---|---|---|
| Hình thức | Nhạc và ca thính phòng, ngồi chơi | Sân khấu kịch hát, có tích truyện, vai diễn |
| Người chơi | Người yêu nhạc, thường không chuyên | Nghệ sĩ và đoàn hát chuyên nghiệp |
| Không gian | Nhà, sân, hiên, ghe, đình làng | Rạp, sân khấu, sau này là truyền hình |
| Quan hệ | Đi trước, là cái nôi | Ra đời sau, lớn lên từ đờn ca tài tử |
Hai loại hình dùng chung nhiều bài bản và nhạc cụ nên hay bị gọi lẫn là “ca cổ”. Gần với cả hai còn có dân ca và lối hát của ba miền, nhưng dân ca là câu hát của người lao động, còn đờn ca tài tử có bài bản chặt chẽ hơn hẳn.
Đờn ca tài tử, bài vọng cổ và chuyện học đờn
Đờn ca tài tử là di sản gì, được công nhận năm nào?
Đây là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, được UNESCO ghi danh ngày 5/12/2013 tại Baku, Azerbaijan. Tên trong danh sách là Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ.
Đờn ca tài tử gồm những nhạc cụ nào?
Thường gặp nhất là đàn kìm, đàn cò, đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn bầu, sáo và song lang giữ nhịp. Guitar phím lõm được thêm vào về sau và hiện rất phổ biến trong các nhóm đờn.
Người chơi đờn ca tài tử có phải là nghệ sĩ nghiệp dư?
Họ không sống bằng nghề đờn ca, nên theo nghĩa đó là không chuyên. Nhưng tay nghề không hề thấp: người đờn phải học nhiều năm mới chơi được bài bản và biết ứng tác cùng bạn đờn.
Đờn ca tài tử phổ biến ở đâu?
Ở khắp Nam Bộ, đặc biệt là các tỉnh miền Tây và Thành phố Hồ Chí Minh. Nhiều địa phương có câu lạc bộ đờn ca tài tử, và ở các khu du lịch miệt vườn khách thường được nghe một buổi đờn ca.