Tài năng là năng lực xuất sắc, khả năng làm giỏi một việc và làm có sáng tạo, vượt lên mức bình thường của số đông. Từ này còn dùng để gọi chính người có năng lực ấy, như “một tài năng trẻ của bóng đá”. Hiểu tài năng nghĩa là gì thì cũng nên biết nó khác năng khiếu, năng lực ở đâu, và vì sao người tài vẫn phải rèn.
| Nghĩa ngắn | Năng lực vượt trội, làm giỏi và sáng tạo; người có năng lực đó |
| Gốc từ | Hán Việt 才能: tài (tài cán) + năng (có thể làm được) |
| Loại từ | Danh từ; cũng dùng như tính từ: “một kĩ sư tài năng” |
| Gần nghĩa | Tài, tài cán, tài ba, nhân tài, anh tài |
Chữ tài năng có từ đâu?
Tài năng là âm Hán Việt của 才能. Chữ tài 才 chỉ cái giỏi, cái khéo ở con người; chữ năng 能 là có thể, làm được. Ghép lại thành “cái giỏi làm được việc”.
Chữ năng có một nghĩa cổ ít ai ngờ. Thiều Chửu ghi 能 còn là tên một loài thú giống con gấu, và nhiều nhà nghiên cứu chữ Hán cho rằng nét chữ ban đầu vẽ chính con vật ấy, với hai chân và cái miệng há. Về sau chữ gấu được viết riêng thành 熊 (hùng), còn 能 chỉ giữ lại nghĩa “có thể”. Nghĩ đến con gấu khỏe mạnh để nhớ chữ năng cũng là một mẹo hay.
Tiếng Việt có tới hai chữ “tài” đọc giống nhau nên rất dễ lẫn:
- 才 (tài là giỏi): tài năng, nhân tài, thiên tài, tài hoa, tài tử, hiền tài.
- 財 (tài là của cải, có bộ bối 貝 là vỏ sò, thứ được dùng như tiền thời xưa): tài sản, tài chính, tài lộc, tài vụ.
Vì vậy “tài lộc” không liên quan gì đến tài năng, và người giàu tài sản chưa chắc giàu tài năng.
Một tài năng: cái giỏi và cả con người
Từ điển tiếng Việt ghi hai cách dùng. Cách thứ nhất chỉ phẩm chất: năng lực nổi trội, làm giỏi và có sáng tạo trong một việc nào đó.
- Cô bé bộc lộ tài năng hội họa từ năm lớp ba.
- Trận chung kết là dịp để anh ấy phô hết tài năng của mình.
Cách thứ hai lấy cái giỏi để gọi người: “phát hiện và bồi dưỡng những tài năng trẻ”, “một tài năng hiếm có của làng cờ vua”. Khi dùng như tính từ, người ta nói “một nghệ sĩ tài năng”, “đội ngũ kĩ sư tài năng”.
Học sinh lớp 1 đã gặp từ này qua bài đọc cuộc thi tài năng của các con vật trong rừng, nơi mỗi con vật trổ một ngón nghề riêng. Cái hay của câu chuyện là không con nào giỏi hết mọi thứ.
Tài năng, năng khiếu, năng lực khác nhau ra sao?
| Từ | Hiểu là | Ví dụ |
|---|---|---|
| Năng khiếu | Mầm mống trời cho, thấy sớm ở một lĩnh vực | Có năng khiếu âm nhạc từ bé |
| Năng lực | Khả năng làm được việc, có thể đo, có thể rèn | Năng lực giải quyết vấn đề |
| Tài năng | Năng lực đã vượt trội, có sáng tạo, được người khác công nhận | Tài năng văn chương |
| Thiên tài | Tài năng ở mức phi thường, hiếm có | Thiên tài âm nhạc |
| Tài lanh | Hay tỏ ra giỏi, chen vào việc người khác (nghĩa chê) | Tính tài lanh, đụng đâu cũng nói |
Có thể hình dung năng khiếu là hạt giống, năng lực là cái cây đang lớn, còn tài năng là lúc cây đã ra hoa trái mà ai cũng thấy. Bài năng khiếu là mầm hay là quả bàn kĩ chỗ khác nhau này. Riêng tài lanh nghe có chữ tài nhưng lại là lời chê; nghĩa của nó có ở bài cái tật thích ra vẻ giỏi giang.
Trái nghĩa với tài năng thường là bất tài, kém cỏi, vô dụng. Một từ gần nghĩa mà dễ lẫn là hiền tài: chữ hiền thêm vào đó cái đức, nên hiền tài là người vừa giỏi vừa tốt. Câu khắc trên bia Văn Miếu mà học sinh lớp 10 phải học dùng đúng chữ ấy, xem lại ở bài câu nói người tài đức là gốc của nước.
Còn nếu cần chữ thay cho tài năng khi khen người hay khi nói cái giỏi, cùng các từ chê ngược lại, hãy mở đồng nghĩa, trái nghĩa với tài năng.
Tài năng bẩm sinh hay rèn mà thành?
Đây là đề nghị luận quen thuộc. Một nét nghĩa đầy đủ hơn của từ tài năng trong từ điển cũng nhắc rằng tài năng thường được phát triển qua quá trình đào tạo và luyện tập lâu dài. Vài ý có thể dùng khi viết:
- Có phần trời cho: tai nhạy, tay khéo, trí nhớ tốt là điểm xuất phát không đều nhau giữa người với người.
- Phần lớn nhờ rèn: một cây vĩ cầm chỉ thành tiếng hay sau hàng nghìn giờ kéo đàn; học sinh giỏi toán là người đã giải rất nhiều bài. Năng khiếu không được nuôi thì tắt.
- Tài cần chỗ để nở: thầy cô phát hiện, gia đình nâng đỡ, xã hội tạo cơ hội. Thiếu những điều ấy, người giỏi dễ bỏ đi nơi khác, chuyện mà bài hiện tượng người giỏi ra nước ngoài làm việc đã phân tích.
- Tài phải đi với đức: người tài mà kiêu căng, dùng cái giỏi để hại người thì tài càng lớn, hại càng nhiều.
Một câu kết dễ nhớ cho bài văn: tài năng là thứ người khác nhìn thấy ở mình sau khi mình đã làm việc ấy rất lâu, lúc không ai nhìn.
Tài năng trong lời khen, hồ sơ và tiếng Anh
Người tài năng là người như thế nào?
Là người làm một việc giỏi hơn hẳn số đông và có cách làm của riêng mình. Họ không nhất thiết giỏi mọi thứ; nhiều người chỉ xuất sắc ở một lĩnh vực.
Tài năng thiên bẩm là gì?
Là cái giỏi có sẵn từ khi sinh ra hoặc lộ ra rất sớm mà chưa cần học nhiều, gần với năng khiếu. Muốn thành tài năng thật sự, phần thiên bẩm ấy vẫn cần rèn luyện.
Tài năng tiếng Anh là gì?
Thường dịch là talent; người có tài là a talented person hoặc gọi gọn là a talent. Khi nói về khả năng chung, tiếng Anh dùng ability.
Tài năng là danh từ hay tính từ?
Gốc là danh từ: “tài năng của em”, “những tài năng trẻ”. Trong lời nói hằng ngày, nó cũng được dùng như tính từ đứng sau danh từ chỉ người: “một đạo diễn rất tài năng”.