Vắt cổ chày ra nước; May không đi giày là văn bản đọc đầu tiên của Bài 4 “Sắc thái của tiếng cười” (Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo, tập một), gồm hai truyện cười dân gian về thói keo kiệt. Dưới đây là toàn văn hai truyện kèm những điều cần biết: tác giả dân gian, sách sưu tầm, thể loại, cách chia đoạn, cách tạo tiếng cười, ý nghĩa, nhan đề, sơ đồ tư duy và ba mẫu tóm tắt ngắn gọn.
Nội dung văn bản Vắt cổ chày ra nước; May không đi giày
Cả hai truyện đều thuộc kho tàng văn học dân gian nên được chép đầy đủ theo SGK. Hãy chú ý câu nói cuối của mỗi truyện – nơi tiếng cười bùng lên.
Truyện Vắt cổ chày ra nước
Một hôm, chủ nhà sai đầy tớ về quê có việc, người đầy tớ xin mấy đồng tiền để uống nước dọc đường.
Chủ nhà ngẫm nghĩ một lúc rồi nói:
– Thằng này đến là ngốc, hai bên đường thiếu gì ruộng ao, có khát thì xuống đấy tha hồ uống, tìm vào quán làm gì cho phiền phức.
– Thưa ông, độ này trời hạn, cạn khô cả.
– Thế thì tao cho mượn cái này!
Nói rồi, hắn đưa cho người đầy tớ cái khố tải.
Người này chưa hiểu ý ra làm sao, thì chủ nhà đã bảo:
– Vận vào người khi khát vặn ra mà uống.
Người đầy tớ liền nói:
– Trời nóng vận khố tải ngốt lắm! Hay là ông cho tôi mượn cái chày giã cua vậy!
– Để mày làm gì?
– Dạ, vắt cổ chày cũng ra nước!
Truyện May không đi giày
Có ông tính hà tiện, một hôm đi chân không ra chợ. Giữa đường vấp phải hòn đá, ngón chân chảy máu ròng ròng, thế mà ông không phàn nàn gì lại còn nói:
– May cho mình thật!
Có người qua đường lấy làm lạ, hỏi:
– Ông vấp toạc chân chảy máu ra như thế, mà còn bảo may là thế nào?
– Anh không rõ, may là vì tôi không đi giày! Chớ mà đi giày thì rách mất mũi giày rồi còn gì!
Giải thích từ khó: khố tải – khố may bằng vải bao tải, thứ vải thô dày, dễ thấm mồ hôi; chày giã cua – chày gỗ cứng dùng giã cua đồng nấu canh; vắt cổ chày ra nước – thành ngữ chỉ người keo kiệt đến mức bòn rút cả những thứ không thể có.
Thông tin tác giả: truyện cười dân gian Việt Nam
Ai là tác giả hai truyện cười?
Hai truyện là sáng tác dân gian, không gắn với một tác giả cụ thể. Chúng được người lao động kể miệng trong những lúc nghỉ ngơi, hội hè, rồi được các nhà nghiên cứu sưu tầm, in thành sách. Khi trình bày, em ghi tác giả là dân gian và nêu rõ sách sưu tầm.
Đặc điểm truyện cười cần nhớ
- Là truyện kể ngắn, dùng tiếng cười để giải trí và để chế giễu cái xấu, cái trái tự nhiên.
- Nhân vật thường đại diện cho một kiểu người mang một thói hư (keo kiệt, hà tiện, khoác lác, sĩ diện…), ít khi có tên riêng.
- Cốt truyện đơn giản, xoay quanh một tình huống trào phúng; tiếng cười thường dồn vào chi tiết kết thúc.
- Thủ pháp quen thuộc: chơi chữ, phóng đại, đối lập, để nhân vật tự bộc lộ cái vô lí qua lời nói, hành động.
Thông tin tác phẩm Vắt cổ chày ra nước; May không đi giày
Xuất xứ
- Vắt cổ chày ra nước: SGK lấy từ Kho tàng truyện tiếu lâm Việt Nam (Nguyễn Cừ, Phan Trọng Thưởng sưu tầm, tuyển chọn), Nhà xuất bản Văn học, 2009.
- May không đi giày: SGK lấy từ tập Tiếng cười dân gian Việt Nam do Trương Chính và Phong Châu sưu tầm, giới thiệu (Khoa học xã hội, 1997).
Thể loại và cách kể
- Thể loại: truyện cười – nhánh truyện dân gian chuyên dùng tiếng cười để châm biếm.
- Phương thức biểu đạt: kể chuyện là chủ yếu, điểm xuyết vài nét miêu tả.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba; người kể đứng ngoài, nhường lời cho nhân vật.
Bố cục: mỗi truyện có mấy phần?
Vắt cổ chày ra nước – 3 phần:
- Phần 1 (câu mở đầu): người đầy tớ được sai về quê, xin mấy đồng uống nước.
- Phần 2 (tiếp đến lời dặn vặn khố ra uống): chủ nhà hai lần tìm cách khỏi phải đưa tiền.
- Phần 3 (còn lại): đầy tớ hỏi mượn chày giã cua và câu đáp mỉa mai.
May không đi giày – 2 phần:
- Phần 1 (câu đầu): ông hà tiện đi chân không, vấp đá chảy máu mà vẫn reo lên là may.
- Phần 2 (còn lại): người qua đường thắc mắc và lời giải thích của ông.
Đề tài, bối cảnh, nhân vật
| Yếu tố | Vắt cổ chày ra nước | May không đi giày |
| Đề tài | Thói keo kiệt, bủn xỉn của kẻ giàu | Thói hà tiện, tiếc của hơn tiếc thân |
| Bối cảnh | Trong nhà chủ, mùa nắng hạn; thời gian không xác định | Trên đường ra chợ |
| Nhân vật | Chủ nhà keo kiệt; người đầy tớ lém lỉnh | Ông hà tiện; người qua đường |
Thủ pháp gây cười
- Vắt cổ chày ra nước: chủ nhà đưa ra hai cách bớt tiền ngày càng quái gở – uống nước ruộng, rồi vận khố tải để khi khát vặn ra uống. Người đầy tớ đáp lại bằng một đề nghị còn quái gở hơn: mượn chày giã cua để vắt nước. Câu nói của anh vận dụng đúng thành ngữ dân gian, vừa là chơi chữ, vừa là lời mỉa mai chủ: ông keo đến mức vắt được nước từ cả cái chày gỗ. Kẻ bóc lột bị chính người làm thuê vạch mặt.
- May không đi giày: tiếng cười đến từ sự ngược đời. Ai vấp đá chảy máu cũng kêu đau, nhân vật lại reo lên là may; khi được hỏi, ông giải thích bằng nỗi lo cho đôi giày. Chữ “may” bị dùng trái logic thông thường, làm lộ bản chất coi của hơn thân.
Giá trị nội dung
- Phê phán, chế giễu những kẻ keo kiệt, hà tiện, bủn xỉn tới mức phi lí – một thói xấu tồn tại ở mọi thời.
- Ở Vắt cổ chày ra nước, tiếng cười còn có ý nghĩa đấu tranh: người đầy tớ nghèo dùng trí khôn để đáp trả sự bóc lột của chủ.
- Nhắc nhở người đọc phân biệt tiết kiệm với keo kiệt; biết quý trọng bản thân và người khác hơn của cải.
Giá trị nghệ thuật
- Truyện ngắn gọn, ít nhân vật, tình huống tập trung.
- Kết thúc bất ngờ, tiếng cười dồn vào câu nói cuối.
- Sử dụng thành ngữ, chơi chữ (“vắt cổ chày”, chữ “may”) khéo léo.
- Đối thoại sinh động, ngôn ngữ đời thường, giàu khẩu ngữ.
Ý nghĩa nhan đề
- Vắt cổ chày ra nước mượn thành ngữ quen thuộc để gọi tên thói keo kiệt; nhan đề cũng chính là câu chốt của người đầy tớ.
- May không đi giày lấy luôn lời giải thích phi lí của nhân vật làm tên truyện, báo trước một cái “may” ngược đời đáng cười.
Sơ đồ tư duy Vắt cổ chày ra nước; May không đi giày
Tóm tắt Vắt cổ chày ra nước; May không đi giày
Mẫu 1 – Tóm tắt Vắt cổ chày ra nước ngắn nhất
Người đầy tớ được sai về quê, xin chủ ít tiền mua nước uống dọc đường. Chủ nhà bảo cứ uống nước ruộng; nghe nói trời hạn, hắn đưa cái khố tải, dặn mặc vào rồi khát thì vặn ra uống. Đầy tớ xin mượn luôn cái chày giã cua, vì theo anh, với ông chủ này thì cái chày gỗ cũng vắt ra nước được.
Mẫu 2 – Tóm tắt May không đi giày ngắn nhất
Một ông hà tiện đi chân đất ra chợ, vấp đá rách ngón chân, máu chảy nhiều mà vẫn kêu là may. Người qua đường ngạc nhiên hỏi thì ông giải thích: may vì hôm nay không đi giày, nếu không thì giày đã thủng mũi.
Mẫu 3 – Tóm tắt hai truyện trong một đoạn
Hai truyện cùng cười cợt thói keo kiệt. Một lão chủ tiếc cả mấy đồng tiền nước của đầy tớ, nghĩ ra trò mặc khố tải để vặn nước uống, bị người làm đáp trả bằng câu xin mượn chày giã cua để “vắt cổ chày ra nước”. Một ông hà tiện khác vấp đá chảy máu chân nhưng lại mừng vì đôi giày được nguyên vẹn. Cả hai đều xót của hơn xót người, kể cả chính mình.
Lời kết
Với Vắt cổ chày ra nước; May không đi giày, em cần nhớ: truyện cười dân gian, in trong các tuyển tập năm 2009 và 1997; cùng đề tài phê phán thói keo kiệt, hà tiện; tiếng cười được tạo bởi tình huống trào phúng, chơi chữ, lối nói ngược đời và kết thúc bất ngờ. Bài học rút ra: tiết kiệm là đức tính tốt, còn keo kiệt đến mức bất chấp lẽ thường thì đáng chê cười.
Xem thêm: