Ôn tập học kì I Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo (trang 131–134)

Nối nội dung ở cột A với nội dung tương ứng ở cột B (làm vào vở). Cột A: 1. Thơ sáu chữ; 2. Văn bản thông tin giải thích một hiện tượng tự nhiên; 3. Hài kịch; 4. Luận điểm trong văn bản nghị luận; 5. Truyện cười; 6. Thơ bảy chữ. Cột B: a. là thể thơ mỗi dòng có bảy chữ, mỗi bài gồm nhiều khổ, mỗi khổ thường có bốn dòng thơ và có cách gieo vần, ngắt nhịp đa dạng; b. là thể loại tự sự dân gian chứa đựng yếu tố gây cười, nhằm mục đích giải trí, hoặc phê phán, châm biếm, đả kích những thói hư, tật xấu trong cuộc sống; c. là văn bản được viết để lí giải nguyên nhân xuất hiện và cách thức diễn ra của một hiện tượng tự nhiên, thường xuất hiện trong các tài liệu khoa học; d. là thể thơ mỗi dòng có sáu chữ, mỗi bài gồm nhiều khổ, mỗi khổ thường có bốn dòng thơ và có cách gieo vần, ngắt nhịp đa dạng; đ. là một thể loại kịch, dùng biện pháp gây cười để chế giễu các tính cách và hành động xấu xa, lố bịch, lỗi thời của con người; e. là những ý kiến thể hiện quan điểm của người viết về luận đề.

Trả lời: thơ sáu chữ ghép với d; văn bản thông tin giải thích hiện tượng tự nhiên ghép với c; hài kịch ghép với đ; luận điểm ghép với e; truyện cười ghép với b; thơ bảy chữ ghép với a.

Mẹo để nối nhanh: hai đặc điểm a và d chỉ khác nhau ở số chữ mỗi dòng; b và đ đều có yếu tố gây cười nhưng b là truyện kể dân gian, đ là kịch (diễn trên sân khấu, có xung đột, lời thoại); e dùng từ luận đề nên chắc chắn ghép với luận điểm.

Chọn một văn bản tiêu biểu cho mỗi thể loại đã học trong học kì I để hoàn thành bảng sau (làm vào vở). Bảng gồm các cột: Bài học (1–5); Tên văn bản; Tác giả; Thể loại; Đặc điểm (Nội dung, Hình thức).

Trả lời: Bảng dưới chọn những văn bản ít được dùng làm ví dụ hơn để em có thêm lựa chọn; nếu thích, em có thể thay bằng văn bản còn lại trong cùng bài.

Tóm tắt những kinh nghiệm em đã tích luỹ được ở học kì I về việc đọc hiểu văn bản theo một số thể loại cụ thể: 1. Thơ sáu chữ, bảy chữ; 2. Văn bản thông tin giải thích một hiện tượng tự nhiên; 3. Văn bản nghị luận; 4. Truyện cười; 5. Hài kịch.

Trả lời:

II. Tiếng Việt (trang 132)

Đọc đoạn văn sau (trích Tiếng cười có lợi ích gì?, theo O-ri-sơn Xơ-goét Ma-đơn, mở đầu bằng câu “Tiếng cười có một nhiệm vụ quan trọng với cấu trúc cơ thể của chúng ta.”, sau đó trình bày tác dụng của tiếng cười với phổi, cơ hoành, nội tạng, sự lưu thông máu, tốc độ hô hấp và trạng thái cân bằng của cơ thể) và thực hiện các yêu cầu:
a. Cho biết đoạn văn trên được viết theo kiểu diễn dịch, quy nạp, song song hay phối hợp.
b. Xác định câu chủ đề của đoạn văn trên (nếu có).
c. Tìm ít nhất ba từ Hán Việt trong đoạn văn trên và giải thích ý nghĩa của chúng.

Trả lời:

a. Đoạn văn viết theo kiểu diễn dịch: ý khái quát nằm ở câu đầu, các câu sau lần lượt cụ thể hóa ý ấy bằng từng tác dụng của tiếng cười đối với cơ thể.

b. Câu chủ đề là câu thứ nhất: “Tiếng cười có một nhiệm vụ quan trọng với cấu trúc cơ thể của chúng ta.” Các câu còn lại đều triển khai chữ nhiệm vụ quan trọng ấy.

c. Một số từ Hán Việt và nghĩa:

Có thể chọn thêm: nội tạng (tim, gan, phổi… nằm sâu trong thân thể), hô hấp (hít vào, thở ra), trạng thái (tình trạng tại một thời điểm).

Cho bài ca dao sau: Ai ơi về miệt Tháp Mười / Cá tôm sẵn bắt, lúa trời sẵn ăn.
a. Xác định từ ngữ địa phương có trong bài ca dao và nêu tác dụng của từ ngữ này.
b. Tìm thán từ có trong bài ca dao và cho biết tác dụng của thán từ ấy.

Trả lời:

a. Từ địa phương Nam Bộ: miệt (vùng, miền, như miệt vườn, miệt thứ). Có thể kể thêm lúa trời, cách người miền Tây gọi giống lúa mọc hoang, tự sinh sôi trên đồng ngập nước mà không cần ai gieo cấy. Tác dụng: tạo màu sắc Nam Bộ đậm đà, khiến câu ca dao như lời mời mộc mạc của chính người dân Đồng Tháp Mười; đồng thời làm nổi bật sự trù phú của vùng đất: cá tôm có sẵn, lúa tự mọc.

b. Thán từ ơi (trong Ai ơi), dùng để gọi. Tác dụng: mở đầu câu ca dao bằng một lời gọi chung, thân mật, hướng tới bất kì ai đang nghe, khiến lời mời về Tháp Mười trở nên tha thiết, gần gũi.

Đọc câu tục ngữ sau và thực hiện các yêu cầu: Ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước.
a. Tìm từ tượng thanh có trong câu tục ngữ trên và cho biết từ tượng thanh ấy có tác dụng gì.
b. Xác định nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu tục ngữ trên.

Trả lời:

a. Từ tượng thanh: uôm uôm. Từ này mô phỏng tiếng ếch kêu to, liên tục, giúp người nghe như nghe thấy âm thanh quen thuộc của đồng quê lúc trời chuyển mưa; vần uôm lặp lại còn tạo vần lưng với chuôm, làm câu tục ngữ dễ nhớ.

b. Nghĩa tường minh (nghĩa trên câu chữ): khi nghe ếch kêu uôm uôm thì ao chuôm sẽ đầy nước. Nghĩa hàm ẩn (suy ra từ câu chữ): ếch kêu dồn dập là dấu hiệu trời sắp có mưa lớn; câu tục ngữ là kinh nghiệm dự báo thời tiết của nhà nông, nhắc chuẩn bị cho việc đồng áng.

III. Viết (trang 133–134)

Điền thông tin về một số kiểu bài viết vào bảng sau (làm vào vở): Văn bản thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên; Văn bản kiến nghị về một vấn đề của đời sống; Bài văn kể lại một hoạt động xã hội. Các cột: Khái niệm; Đặc điểm; Bố cục.

Trả lời:

Ở học kì I của lớp 8, em được tiếp tục rèn luyện một số kiểu bài viết đã học ở lớp 6 và lớp 7. Đó là những kiểu bài nào? So với những lớp trước, ở học kì này, em đã học thêm được điều gì mới về cách viết các kiểu bài ấy?

Trả lời:

Riêng văn bản kiến nghị là kiểu bài hoàn toàn mới ở học kì này: lần đầu em viết một văn bản có thể thức hành chính, gửi tới người có thẩm quyền.

Nhận định về cách viết các kiểu bài đã học ở học kì I được trình bày trong bảng sau là đúng hay sai? (Bảng gồm 8 nhận định, cột Đúng, Sai, Lí giải nếu sai.)

Trả lời:

Với nhận định 5, một số tài liệu chấm là sai vì thiếu phần đề xuất giải pháp. Nếu gặp câu này trong bài kiểm tra, em nên ghi kèm lí giải như trên để thầy cô thấy em hiểu rõ bố cục.

IV. Nói và nghe (trang 134)

Liệt kê những nội dung thực hành nói và nghe mà em đã trải nghiệm ở mỗi bài học của học kì I. Trong những nội dung ấy, em có ấn tượng với trải nghiệm ở bài học nào nhất?

Trả lời:

• Bài 1: Nghe và tóm tắt nội dung thuyết trình của người khác.
• Bài 2: Nghe và nắm bắt nội dung chính trong thảo luận nhóm, trình bày lại nội dung đó.
• Bài 3: Trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội.
• Bài 4: Thảo luận ý kiến về một vấn đề của đời sống.
• Bài 5: Trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội (luyện lại, gắn với chủ đề tiếng cười, thói xấu).

Ví dụ phần tự nêu: Em ấn tượng nhất với buổi thảo luận ở Bài 4 về việc có nên cấm học sinh dùng điện thoại trong giờ ra chơi. Lớp chia làm hai phe, mỗi bạn phải nghe hết ý của bên kia rồi mới phản hồi. Em học được rằng một lí lẽ có số liệu cụ thể (như kết quả khảo sát nhanh trong lớp) thuyết phục hơn nhiều so với lời khẳng định chung chung.

Theo em, việc nghe, tóm tắt nội dung thuyết trình của người khác và nghe, nắm bắt nội dung chính trong thảo luận nhóm, trình bày lại nội dung đó có điểm gì giống và khác nhau?

Trả lời:

Nếu được chia sẻ kinh nghiệm liên quan đến việc trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội, em sẽ chọn chia sẻ điều gì?

Trả lời: Gợi ý ba kinh nghiệm cụ thể, em chọn điều mình thấy đúng nhất với bản thân:

1. Nói ý kiến ngay từ đầu: người nghe cần biết em đồng tình hay phản đối trước khi nghe lí lẽ; để đến cuối mới nói thì họ dễ mất phương hướng.
2. Mỗi lí lẽ một bằng chứng gần gũi: một con số, một sự việc ở trường, ở khu phố thuyết phục hơn câu nói chung chung. Bằng chứng nên có nguồn rõ ràng.
3. Chuẩn bị trước câu hỏi phản biện: đoán xem người nghe sẽ hỏi gì và tập trả lời, nhờ vậy khi bị hỏi em bình tĩnh, giữ được thái độ cầu thị.

Điều quan trọng nhất cần lưu ý để việc thảo luận ý kiến về một vấn đề của đời sống đạt kết quả như mong muốn là gì? Vì sao em cho là như vậy?

Trả lời: Theo em, quan trọng nhất là biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến khác biệt. Thảo luận nhằm cùng nhau hiểu vấn đề rõ hơn và tìm hướng giải quyết. Nếu ai cũng chỉ chờ đến lượt mình nói, ngắt lời hay gay gắt với người khác, buổi thảo luận sẽ biến thành cãi nhau và không đi tới đâu. Khi lắng nghe, ta mới nắm đúng điều bạn nói, phản hồi trúng điểm cần làm rõ, đồng thời có cơ hội điều chỉnh suy nghĩ của chính mình. Tất nhiên, sự chuẩn bị kĩ về nội dung cũng rất cần, nhưng chuẩn bị tốt mà không biết nghe thì ý kiến hay cũng khó được tiếp nhận. (Em có thể chọn điều khác, chẳng hạn hiểu biết về vấn đề, miễn lí giải được.)