Khoe của; Con rắn vuông là cặp truyện cười dân gian Việt Nam học trong Bài 4 “Sắc thái của tiếng cười”, sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo tập một. Bài viết tổng hợp toàn văn hai truyện, kiến thức về tác giả dân gian và thể loại truyện cười, xuất xứ, bố cục, thủ pháp gây cười, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và các mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Khoe của; Con rắn vuông
Hai truyện là sáng tác dân gian nên được chép đầy đủ dưới đây (theo SGK). Mỗi truyện chỉ dài vài dòng nhưng chứa trọn một tình huống gây cười.
Truyện Khoe của
Có anh tính hay khoe của. Một hôm, may được cái áo mới, liền đem ra mặc, rồi đứng hóng ở cửa, đợi có ai đi qua người ta khen. Đứng mãi từ sáng đến chiều, chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm. Đang lúc tức tối, chợt thấy một anh, cũng hay khoe, tất tưởi chạy đến hỏi to:
– Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không?
Anh kia liền giơ ngay vạt áo ra, bảo:
– Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả.
Truyện Con rắn vuông
Anh chàng kia có tính hay nói khoác. Một hôm đi chơi về, anh ta bảo với vợ:
– Này mình ạ, hôm nay tôi đi vào rừng, thấy một con rắn… Ôi chao là to! Bề ngang thì đến hai mươi thước, bề dài đến một trăm hai mươi thước ấy!
Vợ biết tính chồng, muốn trêu một mẻ, liền bĩu môi bảo:
– Làm gì có thứ rắn dài như thế?
– Mình không tin à? Chẳng một trăm hai mươi thước thì cũng một trăm thước.
– Một trăm thước cũng không có.
Muốn cho vợ tin, anh ta bảo:
– Thật mà! Không đủ một trăm thước thì cũng đến tám mươi thước.
Vợ vẫn lắc đầu:
– Tám mươi thước cũng chẳng có.
Chồng vẫn gân cổ cãi:
– Thật đấy mà! Không tám mươi thì cũng sáu mươi.
Vợ lại cau mặt:
– Sáu mươi vẫn còn dài.
Chồng lại cố ra vẻ thật thà:
– Không đến sáu mươi thước thật, nhưng ít nhất cũng bốn mươi thước.
Vợ càng làm già:
– Bốn mươi thước cũng không đến.
Chồng đành rút xuống lần nữa:
– Ừ thôi, tôi nói thật nhé! Quả tôi nom thấy con rắn dài đúng hai mươi thước không kém một tấc, một phân nào!
Lúc này vợ mới bò lăn ra cười:
– Bề ngang hai mươi thước, bề dài hai mươi thước đúng. Thì ra là con rắn vuông bốn góc à?
Thông tin tác giả: truyện cười dân gian Việt Nam
Tác giả của Khoe của, Con rắn vuông là ai?
Cả hai truyện đều không có tác giả cá nhân. Đó là sáng tác tập thể của nhân dân lao động, được kể truyền miệng qua nhiều thế hệ, mỗi người kể có thể thêm bớt đôi chút; đến thời hiện đại mới được các nhà nghiên cứu sưu tầm, ghi chép và in thành sách. Vì vậy, khi trả lời câu hỏi về tác giả, em ghi: truyện cười dân gian Việt Nam, kèm tên sách sưu tầm (xem mục Xuất xứ).
Đôi nét về thể loại truyện cười
- Khái niệm: truyện cười là loại truyện dân gian ngắn, dùng tiếng cười để mua vui hoặc để phê phán những thói hư tật xấu, những điều trái tự nhiên trong đời sống.
- Đề tài: thường là các thói xấu phổ biến (khoe khoang, khoác lác, keo kiệt, sĩ diện, dốt nát…) hoặc thói hống hách của kẻ có quyền. Thói keo kiệt thì bị chế giễu ở cặp truyện cùng Bài 4, giới thiệu trong bài truyện cười Vắt cổ chày ra nước và May không đi giày.
- Bối cảnh: đời thường, gần gũi, ít khi được miêu tả cụ thể về thời gian, địa điểm.
- Nhân vật: ít, thường không có tên riêng (anh nọ, anh kia, ông hà tiện…); là hiện thân của một thói xấu cần chế giễu.
- Cốt truyện: ngắn gọn, xoay quanh một mâu thuẫn gây cười; kết thúc bất ngờ, tiếng cười thường bật ra ở câu cuối.
- Thủ pháp gây cười: tạo tình huống trào phúng; phóng đại; dùng lời nói, cử chỉ lố bịch; chơi chữ; để nhân vật tự bộc lộ cái xấu.
Muốn hiểu thêm vì sao con người cần tiếng cười, em có thể đọc văn bản kết nối cùng bài: Tiếng cười có lợi ích gì?
Thông tin tác phẩm Khoe của; Con rắn vuông
Xuất xứ
- Khoe của: SGK lấy từ tập Tiếng cười dân gian Việt Nam (Trương Chính, Phong Châu sưu tầm, biên soạn và giới thiệu), Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1997.
- Con rắn vuông: SGK lấy từ sách Văn học dân gian – Những tác phẩm chọn lọc (Bùi Mạnh Nhị chủ biên), Nhà xuất bản Giáo dục, 2004.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện cười dân gian (loại truyện trào phúng, phê phán thói xấu).
- Phương thức biểu đạt: tự sự là chính, kết hợp miêu tả (cử chỉ, điệu bộ nhân vật).
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể giấu mình, để nhân vật tự nói, tự làm.
Bố cục: Khoe của, Con rắn vuông có mấy phần?
Khoe của – 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến chỗ anh ta bực bội vì chờ cả ngày): anh có áo mới đứng ở cửa chờ được khen.
- Phần 2 (còn lại): hai anh hay khoe gặp nhau, hỏi – đáp thừa thông tin để khoe lợn cưới, khoe áo mới.
Con rắn vuông – 3 phần:
- Phần 1 (lời kể đầu tiên của người chồng): khoe đã thấy con rắn ngang hai mươi thước, dài một trăm hai mươi thước.
- Phần 2 (các lượt đối đáp tiếp theo): vợ liên tục chê, chồng rút dần chiều dài từ một trăm xuống còn hai mươi thước.
- Phần 3 (câu cuối): vợ cười và chỉ ra con rắn thành hình vuông.
Đề tài, bối cảnh, nhân vật
| Yếu tố | Khoe của | Con rắn vuông |
| Đề tài | Thói khoe khoang của cải | Thói nói khoác |
| Bối cảnh | Trước cửa nhà, một ngày bình thường ở làng quê | Trong nhà, sau buổi người chồng đi chơi về |
| Nhân vật | Hai anh chàng hay khoe, không tên | Anh chồng hay nói khoác và cô vợ tinh ý |
Thủ pháp gây cười
- Khoe của: tiếng cười đến từ lời nói thừa và điệu bộ lố bịch. Người hỏi gắn thêm chữ “cưới” vào con lợn bị sổng – chi tiết vô ích cho việc tìm lợn nhưng cần cho việc khoe. Người đáp đứng chờ suốt từ sáng đến chiều, rồi vừa trả lời vừa giơ vạt áo, mở đầu câu bằng lời khoe áo mới chẳng liên quan gì đến câu hỏi. Hai cái thừa gặp nhau khiến cả hai cùng lộ bản chất.
- Con rắn vuông: tiếng cười đến từ phóng đại và sự lặp lại có tăng tiến. Mỗi lần bị vợ lắc đầu, người chồng lại tự hạ con số (một trăm hai mươi – một trăm – tám mươi – sáu mươi – bốn mươi – hai mươi) mà vẫn khẳng định là thật. Đến khi chiều dài bằng chiều ngang, câu chốt của vợ khiến lời khoác lác tự sụp đổ.
Giá trị nội dung
- Khoe của chế giễu thói thích phô trương của cải – một thói xấu rất phổ biến; cái đáng cười là những thứ được khoe vốn rất bình thường.
- Con rắn vuông phê phán thói nói khoác, nói sai sự thật; đồng thời ca ngợi sự thông minh, hóm hỉnh của người vợ biết dùng chính lời chồng để bắt bài.
- Cả hai truyện gửi bài học: sống giản dị, nói đúng sự thật; khoe khoang hay bịa chuyện chỉ khiến mình thành trò cười.
Giá trị nghệ thuật
- Truyện rất ngắn, cốt truyện xoay quanh một mâu thuẫn, kết thúc bất ngờ.
- Đối thoại giữ vai trò chính, vừa đẩy tình huống lên cao trào vừa bộc lộ tính cách nhân vật.
- Chi tiết đắt giá: chữ “cưới”, cái giơ vạt áo; chuỗi con số giảm dần và hình ảnh con rắn vuông.
- Ngôn ngữ dân dã, giàu khẩu ngữ (“Ôi chao là to!”, “gân cổ cãi”, “làm già”), tạo không khí vui tươi.
Ý nghĩa nhan đề
- Khoe của gọi thẳng thói xấu bị chế giễu, giúp người đọc biết ngay truyện cười ai, cười điều gì.
- Con rắn vuông là hình ảnh phi lí rút ra từ câu nói cuối của người vợ – cũng là kết quả tất yếu của chuỗi khoác lác. Nhan đề vì thế chứa sẵn tiếng cười và gợi tò mò.
Sơ đồ tư duy Khoe của; Con rắn vuông
Tóm tắt Khoe của; Con rắn vuông
Mẫu 1 – Tóm tắt Khoe của ngắn nhất
Một anh hay khoe mặc áo mới đứng chờ người khen suốt cả ngày mà không ai để ý. Bỗng có anh khác chạy qua hỏi tìm “con lợn cưới”. Anh áo mới liền giơ vạt áo, đáp rằng từ lúc mặc áo mới chưa thấy con lợn nào. Hai kẻ hay khoe cùng lộ cái thói của mình.
Mẫu 2 – Tóm tắt Con rắn vuông ngắn nhất
Anh chồng hay nói khoác về kể với vợ đã thấy con rắn rộng hai mươi thước, dài tới một trăm hai mươi. Hiểu tính chồng, vợ cứ lắc đầu không tin, khiến anh ta hạ dần con số, cuối cùng nhận rắn chỉ dài hai mươi thước. Vợ bật cười: thế thì con rắn vuông bốn góc.
Mẫu 3 – Tóm tắt hai truyện trong một đoạn
Hai truyện cười dân gian cùng nhắm vào những người thích phô trương. Ở truyện thứ nhất, anh có áo mới và anh mất lợn gặp nhau, kẻ hỏi cố chèn chữ “cưới”, người đáp cố nhắc chiếc áo, câu chuyện tìm lợn biến thành màn thi khoe. Ở truyện thứ hai, người chồng bịa ra con rắn khổng lồ, nhưng trước sự bắt bẻ của vợ, anh phải rút lời từng chút cho đến khi con rắn chẳng còn dài hơn bề ngang, thành ra hình vuông.
Lời kết
Tìm hiểu Khoe của; Con rắn vuông, em cần nắm: đây là truyện cười dân gian (tác giả dân gian), in trong các tuyển tập 1997 và 2004; đề tài lần lượt là thói khoe của và thói nói khoác; tiếng cười được tạo bởi lời nói thừa, điệu bộ lố bịch, phóng đại và kết thúc bất ngờ. Từ đó, em rút ra bài học sống trung thực, khiêm tốn.
Xem thêm: