Soạn bài Mon và Mên đang ở đâu? (Nguyễn Quang Thiều) – Ngữ văn 7

Đọc bài thuật lại cuộc “phỏng vấn” rất thú vị của một độc giả nhỏ tuổi với nhà văn Nguyễn Quang Thiều – tác giả truyện ngắn Bầy chim chìa vôi – để có thể hiểu thêm về sự ra đời và cuộc sống của nhân vật do nhà văn sáng tạo trong tác phẩm.

Trả lời:

Khi đọc, em nên chú ý ba điều:

• Ai hỏi, ai đáp: các lượt lời xen kẽ giữa cậu bé và nhà văn; mỗi câu hỏi của cậu bé mở ra một thông tin mới về nhân vật.
• Nhân vật được tạo ra từ đâu: từ kí ức thật về những người bạn ven sông Đáy, nhưng tên gọi và câu chuyện đã được nhà văn hư cấu (“Chú sáng tác mà”).
• Thông điệp cuối bài: chuyện bầy chim chìa vôi không còn xuất hiện ở sông Đáy và lời nhắn về bảo vệ thiên nhiên.

Đọc xong, em có thể gạch chân các câu hỏi của cậu bé để thấy cách một độc giả nhỏ tuổi “trò chuyện” với tác giả.

Trả lời câu hỏi: a. Mon và Mên là ai trong mối quan hệ với nhà văn – tác giả truyện ngắn Bầy chim chìa vôi? b. Vì sao nhà văn khẳng định rằng “tất cả lũ trẻ làng chú đều thức để lắng nghe tiếng mưa, cùng nghĩ về bãi sông và lo cho bầy chim chìa vôi non”? c. Cậu bé – người “phỏng vấn” tác giả – ngạc nhiên vì điều gì? d. Ngoài Mon và Mên, ai là người có trải nghiệm và kỉ niệm sâu sắc về đêm mưa, bãi sông và bầy chim chìa vôi? e. Theo em, Mon và Mên đang ở đâu? Bầy chim chìa vôi đã bay đi đâu?

Trả lời:

a. Quan hệ của Mon, Mên với nhà văn

Mon và Mên được xây dựng từ hai cậu bé có thật – bạn cùng lứa của nhà văn thời thơ ấu, cùng lớn lên ở một làng ven sông Đáy. Tuy vậy, đây vẫn là nhân vật văn học: tên thật của hai anh em không phải Mon và Mên, nhà văn đặt tên lại khi viết truyện. Có thể nói Mon và Mên vừa là bạn tuổi thơ, vừa là đứa con tinh thần do nhà văn sáng tạo.

b. Lí do của lời khẳng định

Vì chiều hôm ấy, lũ trẻ trong làng đã cùng bàn tán về lũ chim chìa vôi mới nở ngoài bãi sông; lúc đó, lũ chim là mối bận tâm lớn nhất của chúng. Nhà văn cũng là một đứa trẻ trong số ấy, nên ông hiểu: một đêm mưa lớn như thế, không đứa nào ngủ yên được, ai cũng thấp thỏm nghĩ tới bãi sông. Ông không cần “đôi tai thần” mới biết chuyện của Mon và Mên – chính tâm trạng của bản thân và của cả bọn trẻ giúp ông hình dung được cuộc trò chuyện của hai anh em. Điều này cho thấy nhân vật được viết ra từ trải nghiệm thật của người viết.

c. Điều làm cậu bé ngạc nhiên

• Cậu ngạc nhiên vì nghĩ rằng nếu chú biết chuyện thì hẳn chú phải có mặt bên Mon và Mên đêm hôm đó, vậy mà trong truyện chẳng thấy chú nói hay làm gì.
• Cậu thắc mắc vì sao chú không cùng hai bạn đi cứu bầy chim, và lo cho sự an toàn của Mon, Mên: trẻ con chèo thuyền ra bãi sông giữa đêm mưa là nguy hiểm, cần người lớn đi theo.

Sự ngạc nhiên ấy cho thấy cậu bé đọc truyện rất nhập tâm, coi nhân vật như những người bạn có thật, và có tấm lòng quan tâm đến bạn bè.

d. Những người cùng chung kỉ niệm

Đó là tất cả lũ trẻ trong làng ven sông Đáy năm ấy, trong đó có chính nhà văn Nguyễn Quang Thiều khi còn nhỏ. Cả bọn cùng bàn về lũ chim non, cùng thao thức trong đêm mưa, sau đó được nghe Mon và Mên kể lại chuyện đi cứu chim và đều khâm phục hai anh em. Nhờ kỉ niệm chung ấy, nhiều năm sau nhà văn đã viết lại thành truyện.

e. Nơi Mon, Mên và đàn chim đang ở

Theo em, Mon và Mên ngoài đời giờ đã là những người đàn ông trạc tuổi nhà văn, có thể đã rời làng đi làm ăn ở nơi khác. Nhưng Mon và Mên của trang sách thì vẫn ở mãi trong kí ức tuổi thơ của nhà văn và trong lòng mỗi bạn đọc nhỏ đã yêu câu chuyện. Còn đàn chim thì đã bay tới một nơi rất xa, vì chúng không còn chỗ sống khi bãi sông và những bụi cây ven bờ bị con người tàn phá. Chúng chỉ quay về khi chúng ta biết giữ gìn thiên nhiên – đó cũng là lời nhắn mà nhà văn gửi tới cậu bé và tới chính chúng ta.

Chọn đọc một cuốn sách đang gây sự tò mò, chú ý đối với em (có thể đọc một truyện, một bài thơ, một chương, phần,… nếu cuốn sách có nhiều nội dung). Trong quá trình đọc, thử hình dung em có thể đặt ra những câu hỏi nào để làm rõ hơn điều em muốn biết: cách tác giả tạo nên nhân vật hoặc những chi tiết tiêu biểu, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm trong cuốn sách.

Trả lời:

Gợi ý: em chọn đọc Dế Mèn phiêu lưu kí (Tô Hoài) (có thể đọc chương đầu) và đặt câu hỏi theo ba nhóm như SGK gợi ý:

Sau khi đặt câu hỏi, em tìm câu trả lời trong lời giới thiệu, lời tựa của sách, các bài phỏng vấn tác giả hoặc tự suy đoán từ chính tác phẩm. Cách đọc này cũng giống như cậu bé trong bài đã “phỏng vấn” chú Thiều.