Sống là tồn tại ở dạng có trao đổi chất với môi trường, có sinh ra, lớn lên rồi chết; trái nghĩa với chết. Từ nghĩa gốc ấy, chữ sống mở ra nhiều lớp: ở một nơi nào đó, kiếm cái ăn, cư xử với người khác. Nó còn là một tính từ chỉ đồ ăn chưa chín và một danh từ chỉ phần gờ dày của vật. Nên hỏi “sống nghĩa là gì” thì phải xem nó đứng trong câu nào.
| Nghĩa ngắn | Còn tồn tại, chưa chết; ở, kiếm sống, cư xử; (đồ ăn) chưa chín; phần gờ dày của vật |
| Loại từ | Động từ, tính từ và danh từ (từ đồng âm, nhiều nghĩa) |
| Gốc từ | Từ thuần Việt; chữ Hán gần nghĩa là sinh (生), như sinh sống, sinh tồn |
| Trái nghĩa | Chết (nghĩa tồn tại); chín (nghĩa đồ ăn) |
Một chữ sống, bốn ngả nghĩa
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học chia chữ sống thành nhiều mục. Gom lại có thể thấy bốn ngả chính.
- Sống là còn tồn tại. Cây đa này đã sống hơn trăm năm, bắt sống, chết đi sống lại. Đây là nghĩa gốc, đối lập với chết.
- Sống là ở và trải qua đời mình ở đâu đó, bằng cách nào đó. Sống ở miền núi, cá sống dưới nước, sống bằng nghề chài lưới, sống độc thân. Từ nghĩa này mới có kiếm sống, mức sống.
- Sống là cách ăn ở với người khác. Biết cách sống, sống rất chu đáo với hàng xóm. Ở nghĩa này, chữ sống đã thành một lời nhận xét đạo đức.
- Sống là tồn tại mãi trong lòng người. Tên anh sống mãi với quê hương. Người đã mất, nhưng tên tuổi, việc làm vẫn được nhớ.
Bên cạnh động từ ấy là hai chữ sống đồng âm, nghĩa khác hẳn. Tính từ sống nghĩa là chưa nấu chín (cơm sống, rau ăn sống) hoặc còn nguyên, chưa chế biến (vôi sống). Khẩu ngữ còn nói câu văn còn sống, tức là chưa nhuần, còn gượng. Danh từ sống là cạnh dày của vật, đối diện với lưỡi (sống dao), hay phần gồ dọc ở giữa (sống lưng, sống lá, sống mũi). Ở vài vùng, gà sống lại là gà trống.
Chữ cuối hay bị viết thiếu dấu mũ thành “sóng mũi”; cách viết đúng có ở bài sống mũi viết ô hay o.
Sống trong tục ngữ và một nhan đề truyện
Chữ sống hay đứng cặp với chữ chết trong lời ăn tiếng nói dân gian, mỗi câu một ý:
- Sống chết có nhau: gắn bó đến cùng, dù vui hay khổ.
- Sống để dạ, chết mang theo: giữ kín một điều suốt đời, không nói với ai.
- Sống lâu lên lão làng: chê lối đề bạt theo tuổi tác, thâm niên chứ không theo tài.
- Sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi: chê kẻ chỉ lo phần lợi của mình, mặc người khác ra sao.
Câu cuối được Phạm Duy Tốn lấy một vế làm nhan đề truyện ngắn: viên quan phụ mẫu ung dung đánh bài trong đình trong khi đê vỡ, dân làng chìm trong nước. Bốn chữ sống chết mặc bay vì thế trở thành lời kết tội gọn nhất cho thói vô trách nhiệm. Bài tác giả, bố cục truyện của Phạm Duy Tốn giới thiệu đầy đủ văn bản này.
Sống, sinh sống, cuộc sống, sự sống
| Từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sống | Hành động, trạng thái tồn tại; dùng được ở rất nhiều nghĩa | Bà sống một mình |
| Sinh sống | Ở và làm ăn lâu dài tại một nơi, sắc thái trang trọng | Gia đình sinh sống tại Đà Nẵng |
| Cuộc sống | Toàn bộ những gì diễn ra trong đời một người hay một cộng đồng | Cuộc sống ở thành phố bận rộn |
| Sự sống | Hiện tượng sinh học, cái phân biệt vật sống với vật vô tri | Sự sống trên Trái Đất |
| Tồn tại | Có mặt, còn đó, thiên về nghĩa trừu tượng | Vấn đề ấy vẫn tồn tại |
Về trái nghĩa, chữ sống tùy nghĩa mà có đối riêng: còn tồn tại thì đối với chết, mất; đồ ăn thì đối với chín. Câu con cá này còn sống và miếng cá này còn sống chỉ khác một chữ, nhưng một câu nói con cá đang bơi, câu kia nói miếng cá chưa nấu.
Khi viết bài cần đổi chữ cuộc sống cho khỏi lặp, bảng so đời sống, cuộc đời, sự sống có sẵn ở đồng nghĩa, trái nghĩa với cuộc sống.
Sống có ý nghĩa là gì?
Khi chữ sống bước vào bài văn nghị luận, nó thôi là chuyện sinh học. Đề “Suy nghĩ về cách sống có ý nghĩa” thường muốn người viết trả lời: sống thế nào thì đáng gọi là sống, chứ chẳng phải chỉ tồn tại? Một dàn ý gọn:
- Giải thích: sống có ý nghĩa là sống có mục đích, làm việc có ích cho mình và cho người khác, để lại điều tốt sau mình.
- Biểu hiện: biết mình muốn gì và cố gắng vì điều đó; đối xử tử tế với người quanh mình; dám nhận trách nhiệm.
- Phản đề: sống hoài, sống phí, sống chỉ cho riêng mình; hoặc ngược lại, sống ảo, chạy theo lời khen trên mạng.
- Bài học: ý nghĩa của đời không có sẵn, mỗi người tự làm ra nó từ những việc nhỏ mỗi ngày.
Khái niệm gần nhất là lẽ sống, tức cái làm cho cuộc đời có mục đích; xem bài giải nghĩa chữ lẽ sống. Còn hướng triển khai “sống đẹp” được bàn ở bài bàn về một lối sống đẹp.
Một lưu ý nhỏ khi viết: đừng dùng “sống” và “tồn tại” như hai từ thay nhau được. Câu “con người không chỉ tồn tại mà phải sống” chỉ có nghĩa khi người viết hiểu rằng sống ở đây là sống có ý thức, có mục đích.
Chữ sống trong lời nói hằng ngày
Sống tiếng Anh là gì?
Động từ là live (live in Hanoi), tính từ còn sống là alive hoặc living. Nghĩa chưa nấu chín là raw; còn sống dao gọi là the back of a knife.
Cơm sống là gì?
Là cơm chưa chín hẳn, hạt gạo còn cứng ở giữa, thường do thiếu nước hoặc nấu chưa đủ lửa. Chữ sống ở đây là tính từ, đối với chín.
Sống ảo nghĩa là gì?
Là lối sống chăm chút hình ảnh trên mạng xã hội hơn đời thật, coi lượt thích là thước đo giá trị bản thân. Cụm này mang sắc thái chê; biểu hiện cụ thể có ở bài thói quen sống trên mạng hơn đời thật.
Vì sao gọi là sống lưng, sống mũi?
Vì chữ sống còn chỉ phần gồ lên chạy dọc giữa một vật. Sống lưng là đường xương chạy dọc lưng, sống mũi là phần gồ giữa mũi, giống như sống lá là đường gân giữa phiến lá.
Cuộc sống là gì, khác đời sống và cuộc đời ra sao?
Cuộc sống là toàn bộ hoạt động, trải nghiệm của một người hay một xã hội khi đang sống; nó còn chỉ hoàn cảnh, điều kiện sinh hoạt, như “cuộc sống của gia đình chị dần ổn định”. Chữ cuộc hay đứng trước những việc có đầu có cuối, nhiều diễn biến (cuộc thi, cuộc hành trình), nên cuộc sống nhìn chuyện sống như cả một chặng dài, hay đi với tính từ đánh giá: lam lũ, sung túc, bấp bênh.
Đứng trước một lĩnh vực thì dùng đời sống (đời sống tinh thần, đời sống học đường). Cuộc đời nhấn vào quãng từ lúc sinh ra tới khi mất, hợp khi kể tiểu sử. Từ Hán Việt gần nghĩa nhất là nhân sinh, đời người.