Soạn bài Vi hành (Nguyễn Ái Quốc) – Ngữ văn 12 Cánh diều & Ngữ văn 11 cũ

Trả lời: Truyện không mở bằng lời giới thiệu mà mở ngay bằng một chuỗi lời thoại cụt lủn, đối đáp qua lại: “Hắn đấy!”, rồi “Đâu phải!”, rồi “Đúng mà!”. Người đọc bị kéo vào giữa cuộc tranh cãi mà chưa biết “hắn” là ai, nhờ vậy tò mò theo dõi tiếp. Cách mở đầu này vừa sinh động như một cảnh kịch, vừa chuẩn bị cho sự nhầm lẫn là nút thắt của cả truyện.

Trả lời: Nhân vật “tôi”, một người An Nam ngồi cùng toa tàu điện ngầm, bị đôi trai gái người Pháp nhầm là vua Khải Định đang sang Pháp. Họ coi anh là “đấng hoàng thượng” và đinh ninh rằng anh không hiểu tiếng Pháp.

Trả lời: Người con trai đang kể rằng các vụ án ly kì đã hết sức hút, báo chí không còn chuyện để viết, thì câu nói bị bỏ lửng vì cô gái hỏi chuyện đổi tàu. Sau dấu ba chấm, có thể hình dung anh ta định nói: đúng lúc thiên hạ đang thiếu trò vui thì một ông vua An Nam xuất hiện ngay trước mắt, thành một món giải trí mới. Quả nhiên, câu tiếp theo anh ta nói hết ý ấy. Dấu ba chấm vì thế tạo một nhịp ngắt, khiến cái ý xếp nhà vua ngang hàng với các vụ án giật gân càng thêm mỉa mai.

Trả lời: Đoạn này nhắc chuyện vua Thuấn cải trang làm dân cày và chuyện vua Pi-e của nước Nga sang các công trường bên Anh làm thợ. Đó là những cuộc vi hành chính đáng: vua đi để hiểu dân, học nghề, lo cho nước. Đặt Khải Định bên cạnh các bậc minh quân ấy, tác giả làm lộ ra sự đối lập: chuyến “vi hành” của Khải Định chỉ phục vụ việc riêng, vì những lí do chẳng cao thượng gì. Phép so sánh ngầm này khiến tiếng cười châm biếm trở nên thâm thúy mà không cần một lời mắng mỏ.

Trả lời: Giọng mỉa mai hiện rõ ở cách tác giả nói ngược: gọi lời chỉ trỏ “Hắn đấy!”, “Xem hắn kìa!” là lời chào mừng kính trọng; gọi bọn mật thám bám đuôi là những người phục vụ tận tụy, chăm chút như mẹ hiền trông con; cuối thư lại tuyên bố tự hào vì “có một vị hoàng đế”. Câu chữ càng nhã nhặn, lễ độ thì sự châm biếm càng sâu cay.

Trả lời:

• Phần 1: cuộc bàn tán giữa hai người Pháp trẻ trên toa tàu điện ngầm; qua lời họ, Khải Định hiện lên như một trò mua vui rẻ tiền.
• Phần 2: suy nghĩ của “tôi” về chuyến “vi hành” của Khải Định, có so sánh với những cuộc vi hành của vua Thuấn, vua Pi-e và những câu hỏi vặn đầy ẩn ý.
• Phần 3: cảnh người An Nam ở Pháp bị dòm ngó và bị mật thám theo dõi, qua đó vạch trần chính sách cai trị của thực dân.

Trả lời:

• Sự việc: chuyến sang Pháp năm 1922 của vua Khải Định, nhìn qua con mắt người Pháp và qua lời bình của một người Việt yêu nước.
• Nhân vật có mặt trực tiếp: nhân vật “tôi” (người viết thư) và đôi nam nữ người Pháp trên tàu. Nhân vật được nói tới: Khải Định, chính phủ Pháp và bọn mật thám, cô em họ (người nhận thư).
• Tình huống nhầm lẫn: đôi trai gái tưởng “tôi” là Khải Định nên bàn tán không chút giữ ý. Sự nhầm lẫn rất có cơ sở, vì với người Pháp lúc ấy người An Nam nào trông cũng giống nhau. Nhờ tình huống này, Khải Định không cần xuất hiện mà chân dung vẫn hiện ra khách quan, cụ thể và lố bịch; đồng thời người kể có lí do để chuyển sang nói về thân phận người dân thuộc địa. Sự nhầm lẫn còn được nhân lên khi chính phủ Pháp cũng “nhầm”, coi mọi người An Nam như vua để cho mật thám “hộ giá”.

Trả lời:

• Ngoại hình: họ chỉ nhớ “vẫn cái mũi tẹt ấy, vẫn đôi mắt xếch ấy”, nước da vàng bủng; ăn mặc thì khăn quấn chụp trên đầu, “các ngón tay thì đeo đầy những nhẫn”, người khoác “đủ cả bộ lụa là, đủ cả bộ hạt cườm”. Vẻ ngoài vừa lòe loẹt vừa quê kệch.
• Dáng điệu: rụt rè, lúng ta lúng túng như người lạc chỗ.
• Vị trí: họ xếp ông vua ngang với các vụ án giật gân, với những tiết mục ở dạ hội thuộc địa; người con trai còn đùa rằng nhà hát múa rối định thuê ông ta về diễn.

Trong mắt người Pháp, “đấng hoàng thượng” chẳng có chút uy nghi nào, chỉ là một con rối, một trò lạ để xem không mất tiền. Bức chân dung ấy do chính người Pháp vẽ ra nên càng khách quan và càng nhục nhã cho kẻ làm vua bù nhìn.

Trả lời: Đoạn văn kể việc chính phủ Pháp, không phân biệt nổi đâu là vua thật, bèn coi mọi người An Nam như vua và cho người “hộ giá” tất cả. Những người “hộ giá” ấy thực chất là mật thám, bám theo người Việt từng bước. Bằng giọng nói ngược, tác giả tố cáo chế độ theo dõi, kìm kẹp người yêu nước ngay trên đất Pháp, vạch trần bộ mặt giả nhân của cái gọi là “khai hóa”. Câu kết khẳng định niềm “tự hào” vì có một vị hoàng đế thực ra là lời mỉa mai chua chát nhắm vào Khải Định: có ông vua ấy, người dân chỉ chuốc thêm nỗi nhục bị coi thường và bị rình rập.

Trả lời: Truyện đả kích cùng lúc hai đối tượng: ông vua bù nhìn Khải Định và chính quyền thực dân Pháp. Sức châm biếm được tạo nên chủ yếu bởi:

• Tình huống nhầm lẫn cho phép “mượn miệng” người Pháp để vẽ chân dung Khải Định một cách khách quan.
• Phép so sánh, đối lập giữa Khải Định với vua Thuấn, vua Pi-e; giữa danh nghĩa “vi hành” với mục đích tầm thường.
• Lối nói ngược, giọng hóm hỉnh mà sắc lạnh: khen để chê, kính cẩn để chế giễu.
• Những câu hỏi tu từ dồn dập về ý đồ của nhà vua, mỗi câu là một mũi châm vào chính sách đầu độc dân bằng rượu và thuốc phiện, vào cảnh dân nghèo đói.
• Chi tiết chọn lọc, ngắn gọn mà gợi hình: chiếc khăn quấn, những chiếc nhẫn, cái nghìn rưởi phơ-răng của buổi dạ hội thuộc địa.

Trả lời:

• Lá thư cho phép người kể xưng “tôi”, vừa thuật lại sự việc vừa tự do bình luận, liên tưởng, chuyển từ cảnh trên tàu sang chuyện cổ tích thuở nhỏ, rồi sang chuyện mật thám mà không bị gò bó bởi cốt truyện.
• Giọng thư thân mật (gọi “cô em thân mến”) tạo vẻ tự nhiên, chân thực; người đọc như được nghe chuyện riêng, vì thế dễ tin.
• Hình thức này mở ra nhiều giọng điệu đan xen: kể, tả, trữ tình, giễu cợt, chính luận; đồng thời giúp tác giả nói được điều cần nói mà vẫn giữ được thế “vô can” trước sự kiểm duyệt.

Trả lời: Em có thể chọn cảnh mở đầu: một toa tàu điện ngầm ở Pa-ri, đôi nam nữ Pháp ăn mặc thời thượng ghé tai nhau, mắt liếc về phía một người An Nam ngồi điềm tĩnh đọc báo; bên trên đầu họ là bóng mờ một ông vua quấn khăn, tay đầy nhẫn, như hình ảnh họ đang tưởng tượng. Một ý tưởng khác là cảnh phần 3: “tôi” bước trên phố, phía sau lấp ló mấy bóng người đội mũ, kéo sụp vành, bám theo như cái bóng, kèm dòng chữ nhỏ “hộ giá”. Bức tranh nên dùng nét vẽ hơi phóng đại để giữ chất trào phúng của truyện.

Mâu thuẫn trào phúng cơ bản của truyện ngắn Vi hành là gì?

Trả lời: Mâu thuẫn cơ bản nằm giữa cái danh và cái thực. Khải Định mang danh “hoàng đế”, danh nghĩa chuyến đi là “vi hành”, nghĩa là học theo các bậc minh quân đi tìm hiểu đời sống; nhưng thực chất y chỉ là kẻ bù nhìn, sang Pháp để làm trò cười cho thiên hạ và phục vụ mưu đồ của thực dân. Từ mâu thuẫn ấy sinh ra hàng loạt mâu thuẫn nhỏ: vua mà bị coi như trò hề; chính phủ “đón tiếp” mà thực ra là theo dõi; “khai hóa” mà thực ra là đầu độc dân bằng rượu và thuốc phiện.

Một trong những vấn đề then chốt của nghệ thuật truyện ngắn là tạo tình huống truyện độc đáo. Tác giả đã sáng tạo tình huống gì trong truyện ngắn này? Tình huống đó có tác dụng như thế nào trong việc thể hiện chủ đề và khắc họa nhân vật Khải Định?

Trả lời:

• Tình huống: trên tàu điện ngầm, hai người Pháp trẻ nhầm tưởng người An Nam ngồi đối diện là Khải Định; tiếp đó là sự nhầm lẫn của cả chính phủ Pháp, coi mọi người An Nam là vua để cho mật thám đi theo.
• Tác dụng với nhân vật Khải Định: Khải Định không hề có mặt, nhưng qua lời bàn tán vô tư của người Pháp, chân dung y hiện ra khách quan và lố bịch: ăn mặc kệch cỡm, điệu bộ lúng túng, bị xem như món giải trí.
• Tác dụng với chủ đề: tình huống giúp tác giả lật tẩy bản chất bù nhìn của Khải Định, đồng thời chuyển mũi nhọn sang chính quyền thực dân với chế độ mật thám, chính sách ngu dân. Truyện vì thế vừa vui, vừa có sức tố cáo mạnh.

Phân tích hình tượng nhân vật Khải Định, qua đó làm rõ tính chiến đấu mạnh mẽ và nghệ thuật trào phúng sắc bén của Nguyễn Ái Quốc.

Trả lời:

• Hình tượng Khải Định: một ông vua chỉ còn cái vỏ. Bề ngoài lòe loẹt, đeo đầy nhẫn và hạt cườm; tính cách nhút nhát, lúng túng; trong con mắt người Pháp, y ngang hàng với trò xiếc, với con rối. Chuyến “vi hành” của y không mang lại gì cho dân, chỉ phục vụ “việc riêng”.
• Tính chiến đấu: truyện không dừng ở việc chế giễu một cá nhân. Qua Khải Định, tác giả vạch tội chính quyền thực dân: dùng vua bù nhìn để cai trị, đầu độc dân bằng rượu cồn, thuốc phiện, rêu rao “khai hóa” mà thực chất là áp bức; ngay trên đất Pháp, người Việt yêu nước vẫn bị mật thám theo dõi từng bước.
• Nghệ thuật trào phúng: tình huống nhầm lẫn bất ngờ; hình thức thư từ linh hoạt; lối nói ngược, giọng điệu hóm hỉnh mà sắc sảo; liên tưởng, so sánh thú vị; chi tiết chọn lọc, câu văn ngắn gọn, đa nghĩa. Đây là bút pháp trào phúng hiện đại, rất gần với truyện ngắn phương Tây, cho thấy một cây bút văn xuôi tài năng.