Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man là đoạn trích từ vở kịch Nàng Si-ta của hai cha con Lưu Quang Thuận và Lưu Quang Vũ, được học ở Bài 9 (Những bài học từ trải nghiệm đau thương) sách Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo tập 2. Bài viết tổng hợp thông tin về tác giả, xuất xứ, bố cục, xung đột, nhân vật, chủ đề, giá trị nội dung và nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.
Nội dung văn bản Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man
Đoạn trích gồm hai cảnh thứ bảy và thứ tám của vở kịch. Ở cảnh VII, giữa khu rừng sâu, Ha-nu-man nhận lệnh của hoàng hậu Su-pa-kha phải giết nàng Si-ta, người vợ bị vua Pơ-liêm nghi ngờ phản bội. Ha-nu-man đau đớn, không nỡ ra tay; Si-ta thì tuyệt vọng vì tình yêu đã thua sự ngờ vực. Người thị nữ cho biết Si-ta đang mang thai và xin tha cho nàng, rồi tự nguyện hi sinh để mẹ con Si-ta được sống.
Cảnh VIII diễn ra trong hoàng cung hơn mười năm sau. Pơ-liêm sống cô độc giữa những lời xu nịnh, day dứt nhớ thương Si-ta và linh cảm nàng bị oan. Ha-nu-man xuất hiện, vạch trần Su-pa-kha chính là hiện thân của quỷ Riếp. Riếp hiện nguyên hình, tuyên bố cái ác của hắn sẽ sống mãi; Pơ-liêm giương cung bắn hắn. Ha-nu-man cho biết Si-ta vẫn còn sống và dẫn đến một chàng trai tên Si-la; qua bài hát xưa và nốt ruồi son của người mẹ, Pơ-liêm nhận ra đó là con trai mình. Phần lược thuật cuối cho biết Si-ta giờ đã ở một cõi khác; một lời nguyền ác nghiệt ngăn nàng quay lại.
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ, vì vậy phần này chỉ tóm lược; lời giải chi tiết các câu hỏi có trong bài soạn cùng tác phẩm.
Thông tin tác giả Lưu Quang Thuận và Lưu Quang Vũ
Lưu Quang Thuận (1921 – 1981) quê ở Đà Nẵng, là nhà thơ, nhà soạn kịch, viết cả kịch thơ, kịch nói và chèo. Ông có nhiều năm gắn bó với các đoàn kịch, cơ quan văn hóa và từ năm 1965 làm việc ở Nhà hát Chèo Việt Nam cho đến cuối đời. Một số tác phẩm: Lê Lai đổi áo, Kiều Công Tiễn (kịch thơ), Mối tình Điện Biên (chèo). Vở Nàng Si-ta còn đang dang dở khi ông qua đời.
Lưu Quang Vũ (1948 – 1988), con trai Lưu Quang Thuận, sinh ở Phú Thọ, là nhà thơ, nhà viết kịch xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại. Ông từng là bộ đội phòng không – không quân, sau đó làm nhiều nghề trước khi về làm biên tập cho Tạp chí Sân khấu. Trong khoảng mười năm, ông viết gần năm mươi vở kịch, nhiều vở gây tiếng vang lớn như Hồn Trương Ba, da hàng thịt, Tôi và chúng ta, Lời thề thứ chín. Năm 1988, ông mất trong một tai nạn giao thông, cùng lúc với người vợ, nhà thơ Xuân Quỳnh, và con trai út. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. Xem thêm: tiểu sử Lưu Quang Vũ.
Kịch của Lưu Quang Vũ thường đặt ra những vấn đề về lẽ sống, về cuộc đấu tranh giữa cái tốt và cái xấu, khát vọng sống thật, sống đẹp của con người.
Thông tin tác phẩm Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu đoạn trích.
Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác
Nàng Si-ta là một kịch bản văn học dài 10 cảnh. Vở kịch do Lưu Quang Thuận khởi thảo, sau khi ông mất được Lưu Quang Vũ viết tiếp và hoàn thiện. Tác phẩm phỏng theo câu chuyện dân gian về nàng Si-ta, câu chuyện vốn bắt nguồn từ sử thi Ra-ma-ya-na của Ấn Độ và lưu truyền ở nhiều nước Đông Nam Á. SGK trích hai cảnh thứ bảy và thứ tám, có thêm phần lược thuật hai cảnh cuối.
Thể loại
Kịch (kịch bản văn học), mang đặc điểm của bi kịch: nhân vật chính rơi vào xung đột không thể hóa giải trọn vẹn và phải trả giá bằng mất mát đau thương.
Bố cục đoạn trích
- Cảnh VII (tại khu rừng sâu): Ha-nu-man được lệnh giết Si-ta; người thị nữ hi sinh thay cho mẹ con nàng.
- Cảnh VIII (hoàng cung Pơ-liêm): Pơ-liêm cô đơn, ân hận; Ha-nu-man vạch mặt Su-pa-kha là quỷ Riếp; Pơ-liêm bắn Riếp; cha con Pơ-liêm và Si-la nhận nhau.
- Phần lược thuật cảnh IX – X: Si-ta không thể trở về vì nay đã ở một cõi khác.
Mâu thuẫn, xung đột chính
- Xung đột giữa cái thiện (Si-ta, Ha-nu-man, người thị nữ) và cái ác (quỷ Riếp trong lốt Su-pa-kha, kẻ hoạn quan xu nịnh).
- Xung đột bên trong nhân vật Pơ-liêm: giữa tình yêu với Si-ta và sự hoài nghi, giận dữ bị quỷ Riếp gieo vào lòng.
Nhân vật chính
- Pơ-liêm: vị vua yêu vợ nhưng đa nghi, để cái ác xâm chiếm, phải trả giá bằng hạnh phúc của chính mình; cuối cùng tỉnh ngộ.
- Si-ta: người phụ nữ ngay thẳng, thủy chung, giàu lòng tự trọng và thương người.
- Ha-nu-man: nhân vật khỉ muốn “làm một con người”, trung hậu, chất phác, đại diện cho cái thiện tỉnh táo.
- Quỷ Riếp: hiện thân của cái ác, ẩn náu ngay trong lòng người qua sự hoài nghi, giận dữ.
Chủ đề và giá trị nội dung
Đoạn trích thể hiện cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, cảnh báo về sự hoài nghi, ghen tuông có thể hủy hoại tình yêu và hạnh phúc; đồng thời ca ngợi lòng tốt, sự hi sinh, niềm tin rằng cái ác rồi sẽ bị trừng trị. Qua bi kịch của Pơ-liêm và Si-ta, tác giả gửi bài học: con người phải biết chiến thắng con quỷ trong chính mình.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng xung đột kịch gay gắt, nhiều tình huống bất ngờ (thị nữ chết thay, Su-pa-kha là quỷ, cha con nhận nhau).
- Lời thoại giàu cảm xúc, nhiều câu mang tính triết lí; có đoạn độc thoại nội tâm của Pơ-liêm.
- Nhân vật mang tính biểu tượng, đậm màu sắc cổ tích nhưng vẫn gần gũi với con người hôm nay.
Sơ đồ tư duy đoạn trích
Tóm tắt Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man
Hai mẫu ngắn giúp em nắm nhanh diễn biến đoạn trích.
Mẫu 1 – Tóm tắt Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man ngắn nhất
Bị lệnh phải giết Si-ta, Ha-nu-man không nỡ ra tay; người thị nữ đã hi sinh thay cho nàng cùng đứa con trong bụng. Hơn mười năm sau, Pơ-liêm sống cô độc, ân hận. Ha-nu-man vạch mặt hoàng hậu Su-pa-kha chính là quỷ Riếp; Pơ-liêm bắn chết Riếp và nhận lại con trai Si-la. Nhưng Si-ta không thể trở về vì một lời nguyền.
Mẫu 2 – Tóm tắt Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man theo hai cảnh
Cảnh VII: Trong rừng sâu, Ha-nu-man đau khổ trước lệnh của Su-pa-kha buộc phải giết Si-ta. Si-ta chấp nhận cái chết vì tình yêu đã thua nghi ngờ. Người thị nữ xin tha cho Si-ta vì nàng đang mang thai, rồi tự nguyện để Ha-nu-man lấy trái tim mình thay thế.
Cảnh VIII: Hơn mười năm sau, Pơ-liêm cô đơn trong cung, chán ngán bọn nịnh thần, nhớ Si-ta và tự trách mình. Ha-nu-man trở về, chỉ rõ Su-pa-kha là quỷ Riếp hóa thân. Riếp hiện hình, khoe rằng hắn vẫn ở trong máu, trong sự hoài nghi của Pơ-liêm; Pơ-liêm bắn hắn. Ha-nu-man báo tin Si-ta còn sống và đưa chàng trai Si-la đến. Nghe bài hát xưa, biết người mẹ có nốt ruồi son, Pơ-liêm nhận ra con mình và mong được gặp lại Si-ta.
Lời kết
Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man là đoạn trích giàu ý nghĩa về cuộc đấu tranh thiện – ác diễn ra cả ngoài xã hội lẫn trong lòng mỗi người. Khi học, em cần nắm xung đột kịch, tính cách các nhân vật và bài học mà bi kịch của Pơ-liêm để lại.
Xem thêm:
- Giới thiệu tác giả Lưu Quang Vũ
- Soạn bài Tình yêu và thù hận (văn bản kịch cùng Bài 9)
- Mục lục Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo