Soạn bài Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga – Ngữ văn 9 Cánh diều & Chân trời sáng tạo

Trả lời:

Đoạn trích dùng nhiều từ ngữ đậm chất Nam Bộ: “đàng” (đường), “xông vô” (xông vào), “mầy” (mày), “thiệt” (thật), “nầy/này”, “chưa hãn” (chưa rõ), “hay vầy” (biết như vầy, như thế này), “đăng trình” (lên đường), “rày” (nay). Những từ này làm lời thơ mộc mạc, gần với lời ăn tiếng nói của người dân Nam Bộ, hợp với lối kể chuyện truyền miệng, “nói thơ Vân Tiên”.

Trả lời:

• “ghé lại bên đàng”, “Bẻ cây làm gậy nhằm làng xông vô”: thấy dân bị hại là ra tay ngay, không vũ khí vẫn xông vào.
• “Kêu rằng: Bớ đảng hung đồ, / Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân”: nói rõ lí do ra tay – vì dân, vì lẽ phải.
• “tả đột hữu xông”, “Khác nào Triệu Tử phá vòng Đương Dang”: đánh bên trái, xông bên phải, dũng mãnh như danh tướng Triệu Tử Long.
• “Bị Tiên một gậy thác rày thân vong”: hạ gục tướng cướp Phong Lai, làm lâu la “bốn phía vỡ tan”.

⇒ Hành động nhanh, quả cảm, có sức mạnh phi thường, cho thấy khí phách anh hùng và tấm lòng vì nghĩa.

Trả lời:

• Lời Lục Vân Tiên: hỏi han ân cần (“Ai than khóc ở trong xe này?”), trấn an (“Ta đã trừ dòng lâu la”), giữ lễ (“Khoan khoan ngồi đó chớ ra, / Nàng là phận gái ta là phận trai”), hỏi rõ lai lịch, rồi khảng khái từ chối việc đền ơn. Giọng chân thành, đúng mực, khiêm nhường.
• Lời Kiều Nguyệt Nga: xưng “tôi”, “tiện thiếp”, gọi Vân Tiên là “quân tử”; kể rành mạch tên họ, quê quán, lí do đi đường; bày tỏ nỗi biết ơn và mong được đền đáp. Giọng dịu dàng, lễ phép, khúc chiết – đúng dáng một tiểu thư khuê các có học.

Trả lời:

• Nàng ý thức rõ ơn cứu mạng và cứu cả danh tiết: “Lâm nguy chẳng gặp giải nguy, / Tiết trăm năm cũng bỏ đi một hồi”.
• Nàng xin được lạy tạ: “Trước xe quân tử tạm ngồi, / Xin cho tiện thiếp lạy rồi sẽ thưa”.
• Nàng mời Vân Tiên về Hà Khê để cha nàng đền ơn: “Xin theo cùng thiếp đền ơn cho chàng”.
• Nàng băn khoăn vì giữa đường không có gì để trả nghĩa: “Của tiền chẳng có bạc vàng cũng không”, “Lấy chi cho phỉ tấm lòng cùng ngươi”.

⇒ Lòng biết ơn chân thành, sâu nặng, thể hiện qua cả cử chỉ, lời nói và mong muốn đền đáp.

Trả lời:

Vân Tiên “nghe nói liền cười” rồi từ chối việc đền ơn: “Làm ơn há dễ trông người trả ơn”, “Nào ai tính thiệt so hơn làm gì”. Chàng viện lời dạy của Nho gia “kiến nghĩa bất vi” (thấy việc nghĩa mà không làm) để khẳng định: cứu người là bổn phận tự nhiên, làm ngơ mới là “phi anh hùng”. Nụ cười và lời từ chối nhẹ nhàng cho thấy chàng làm ơn không cầu báo đáp, trọng nghĩa khinh tài.

Trả lời: Đoạn trích chia làm 2 phần:

• Phần 1 (14 câu đầu, đến “Bị Tiên một gậy thác rày thân vong”): Lục Vân Tiên một mình, tay không, đánh tan bọn cướp, giết Phong Lai.
• Phần 2 (còn lại): Vân Tiên hỏi han, trò chuyện với Kiều Nguyệt Nga; Nguyệt Nga kể lai lịch, tỏ lòng biết ơn; Vân Tiên từ chối việc đền ơn.

Đề đầy đủ: “Nhân vật trong truyện thơ Nôm thường được chia thành hai tuyến đối lập nhau”, đặc điểm đó được thể hiện như thế nào trong đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga?

Trả lời:

Hai tuyến đối lập ở hành động (cứu người – hại người), lời nói (nhã nhặn – thô lỗ) và kết cục (chính nghĩa thắng), thể hiện quan niệm thiện – ác phân minh.

Trả lời:

• Lục Vân Tiên: anh hùng, tài ba (một mình dẹp cả toán cướp), giàu lòng vì nghĩa (thấy dân bị hại là “xông vô”), có học thức và trọng lễ giáo (giữ khoảng cách nam nữ), nhân hậu (động lòng trước tiếng khóc), khiêm nhường, trọng nghĩa khinh tài (cười từ chối đền ơn).
• Kiều Nguyệt Nga: tiểu thư khuê các, hiền hậu, nết na; hiếu thảo, vâng lời cha; ăn nói lễ phép, khiêm nhường, rành mạch; biết trọng ân nghĩa, luôn day dứt tìm cách đền ơn người cứu mình.

Trả lời:

• Ngôn ngữ đối thoại mộc mạc, gần lời nói hằng ngày, đậm sắc thái Nam Bộ (“thiệt”, “mầy”, “vầy”, “hãn”).
• Lời thoại mang dấu ấn riêng của từng nhân vật: Vân Tiên đanh thép, dứt khoát khi quát bọn cướp (“Bớ đảng hung đồ”) nhưng ôn tồn, lễ độ khi nói với Nguyệt Nga; Phong Lai hống hách, thô lỗ; Nguyệt Nga dịu dàng, khiêm cung (“quân tử”, “tiện thiếp”, “thưa”).
• Tính cách nhân vật chủ yếu bộc lộ qua lời nói và hành động (đặc trưng của truyện thơ Nôm viết để kể, để “nói thơ”), ít miêu tả nội tâm.

Đề đầy đủ: Tìm hiểu chủ đề của văn bản Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga và cho biết căn cứ để xác định chủ đề đó. Tư tưởng và tình cảm của tác giả được thể hiện trong đoạn trích như thế nào?

Trả lời:

• Chủ đề: ca ngợi người anh hùng trọng nghĩa, sẵn sàng cứu người hoạn nạn mà không cầu báo đáp; qua đó thể hiện khát vọng hành đạo giúp đời.
• Căn cứ: nhan đề; sự việc trung tâm (đánh cướp, cứu người); hành động, lời nói của Vân Tiên, nhất là hai câu “Nhớ câu kiến nghĩa bất vi, / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng”; lòng biết ơn của Nguyệt Nga.
• Tư tưởng, tình cảm của tác giả: ngợi ca người nghĩa hiệp, căm ghét kẻ “hại dân”; gửi gắm lẽ sống “làm ơn không cầu trả ơn” và niềm tin chính nghĩa thắng gian tà.

Trả lời (đoạn văn tham khảo):

Đọc đoạn trích, em khâm phục nhất khoảnh khắc Lục Vân Tiên “bẻ cây làm gậy” xông vào giữa đám cướp. Chàng chỉ là một thư sinh đi đường, không ai nhờ, không có vũ khí, vậy mà vẫn lao vào vì không chịu nổi cảnh kẻ ác “hại dân”. Đánh xong, chàng không kể công, lại còn dịu giọng trấn an hai cô gái và giữ lễ để họ khỏi ngại ngùng. Đến khi Nguyệt Nga muốn đền ơn, chàng chỉ cười: “Làm ơn há dễ trông người trả ơn”. Câu thơ ấy khiến em nghĩ đến những người lao xuống sông cứu em nhỏ đuối nước rồi lặng lẽ rời đi. Nguyệt Nga cũng để lại ấn tượng đẹp bởi sự lễ phép và lòng biết ơn chân thành. Câu chuyện nhắc em rằng lòng tốt thật sự không đòi đáp đền, còn người nhận ơn thì đừng bao giờ quên ơn.

Trả lời:

Em hình dung một trận đánh không cân sức: một bên là cả toán cướp đông đảo, gươm giáo đầy đủ, được lệnh “bốn phía phủ vây bịt bùng”; một bên chỉ có một chàng thư sinh cầm chiếc gậy bẻ vội bên đường. Vân Tiên lao sang trái, đánh sang phải, xoay trở nhanh như gió, mở đường máu giữa vòng vây như Triệu Tử Long ở Đương Dương (SGK chép “Đương Dang”). Chẳng mấy chốc lâu la “vỡ tan”, vứt cả gươm giáo mà chạy, tướng cướp Phong Lai chưa kịp trở tay đã bị một gậy hạ gục.

Trả lời:

Vân Tiên là người có học, trọng lễ giáo, giữ đúng phép “nam nữ thụ thụ bất thân”: “Nàng là phận gái ta là phận trai”. Chàng cũng rất tế nhị, chu đáo – không muốn hai cô gái vừa hoảng sợ lại phải ra quỳ lạy giữa đường, không để danh tiết của tiểu thư bị ảnh hưởng. Lời nói ấy còn cho thấy sự khiêm nhường: cứu người xong, chàng không muốn nhận lễ tạ.

Trả lời:

Hai dòng cuối “Nhớ câu kiến nghĩa bất vi, / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng” gợi cho em suy nghĩ: người anh hùng thật sự là người thấy việc nghĩa thì làm ngay, coi đó là bổn phận chứ không phải công trạng để đòi đền đáp. Ai thấy điều bất công mà làm ngơ thì không xứng đáng là người có dũng khí. Đây cũng là lời nhắc nhở mỗi người hôm nay đừng thờ ơ trước khó khăn của người khác.

Trả lời:

Có. Nhan đề nêu đủ hai nhân vật chính và sự việc trung tâm – hành động cứu người. Toàn bộ văn bản xoay quanh sự việc này: phần đầu là trận đánh cướp để cứu Nguyệt Nga, phần sau là cuộc trò chuyện giữa người cứu và người được cứu (lòng biết ơn của Nguyệt Nga, thái độ không cầu báo đáp của Vân Tiên). Nhan đề cũng gợi ra chủ đề nghĩa hiệp “cứu khốn phò nguy”.

Trả lời:

Tóm tắt: Trên đường về thăm cha mẹ, Lục Vân Tiên một mình đánh tan bọn cướp Phong Lai. Chàng hỏi han hai cô gái trong xe và biết đó là Kiều Nguyệt Nga cùng tì nữ Kim Liên, đang sang Hà Khê nơi cha nàng làm tri phủ. Nguyệt Nga xin lạy tạ, mời chàng về để cha nàng đền ơn nhưng Vân Tiên cười từ chối.

Bố cục: 2 phần – Phần 1 (14 câu đầu): Vân Tiên đánh cướp; Phần 2 (còn lại): cuộc trò chuyện giữa Vân Tiên và Nguyệt Nga.

Đề đầy đủ: Nhân vật Lục Vân Tiên hiện lên với những phẩm chất nào? Đó có phải là phẩm chất của người anh hùng không? Vì sao? Phân tích một số chi tiết miêu tả hành động, lời nói của Lục Vân Tiên để làm rõ ý kiến của em.

Trả lời:

Lục Vân Tiên dũng cảm, tài giỏi, vì nghĩa quên thân, có học, trọng lễ và không màng báo đáp. Đó là phẩm chất người anh hùng theo quan niệm của nhân dân: có sức mạnh và dùng nó để trừ ác, giúp người một cách vô tư.

• Hành động: “Bẻ cây làm gậy nhằm làng xông vô” – tay không đối đầu cả toán cướp; “tả đột hữu xông”, ví với Triệu Tử phá vòng vây – võ nghệ phi thường; Phong Lai “thác rày thân vong”.
• Lời nói với bọn cướp: “Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân” – đanh thép, nêu rõ chính nghĩa.
• Lời nói với Nguyệt Nga: ân cần “Ta đã trừ dòng lâu la”, giữ lễ “Khoan khoan ngồi đó chớ ra”, khảng khái “Làm ơn há dễ trông người trả ơn” – coi việc nghĩa là bổn phận.

Đề đầy đủ: Phân tích đặc điểm của nhân vật Kiều Nguyệt Nga (lưu ý những cử chỉ, lời nói của nàng khi đáp lời Lục Vân Tiên).

Trả lời:

• Nết na, lễ phép, có học: xưng “tiện thiếp”, gọi Vân Tiên là “quân tử”; kể lai lịch rành mạch.
• Hiếu thảo: “Làm con đâu dám cãi cha, / Ví dầu ngàn dặm đàng xa cũng đành” – vâng lời cha lên đường dù xa xôi.
• Trọng ân nghĩa: hiểu mình được cứu cả danh tiết (“Tiết trăm năm cũng bỏ đi một hồi”); “cúi đầu trăm lạy”, xin lạy tạ, mời Vân Tiên về Hà Khê để đền ơn, day dứt vì chưa có gì báo đáp.

⇒ Kiều Nguyệt Nga là tiểu thư khuê các hiền hậu, hiếu nghĩa, ân tình – hình mẫu người phụ nữ lí tưởng trong truyện.

Trả lời:

Chủ đề: ca ngợi tinh thần nghĩa hiệp “cứu khốn phò nguy”, làm ơn không cầu báo đáp của người anh hùng; thể hiện khát vọng công lí – cái ác bị trừng trị, người lương thiện được bảo vệ.

Căn cứ:

• Nhan đề nêu hành động cứu người.
• Cốt truyện: kẻ ác (Phong Lai) hại dân bị trừng trị, người yếu (Nguyệt Nga) được giải cứu.
• Hành động, lời nói của Vân Tiên, đặc biệt các câu “Làm ơn há dễ trông người trả ơn”, “Nhớ câu kiến nghĩa bất vi…”.
• Thái độ biết ơn, trọng nghĩa của Nguyệt Nga làm nổi bật giá trị của việc nghĩa.

Trả lời:

Thông điệp: thấy việc nghĩa thì phải làm; giúp người là bổn phận, không phải để được đền đáp; đồng thời người được giúp phải biết ơn. Chính nghĩa, lẽ phải sẽ chiến thắng cái ác.

Ngày nay thông điệp ấy vẫn còn nguyên giá trị, vì cuộc sống vẫn có người gặp hoạn nạn, vẫn có cái ác cần lên án. Tinh thần “kiến nghĩa bất vi” hôm nay là giúp người bị nạn giao thông, lên tiếng trước bạo lực học đường, góp sức cứu trợ vùng lũ…; còn lòng biết ơn là nền tảng của mọi mối quan hệ tốt đẹp.

Đề đầy đủ: Tìm hiểu sự nghiệp, quá trình sáng tác thơ văn của tác giả Nguyễn Đình Chiểu và chỉ ra một số điểm tương đồng, khác biệt (nếu có) giữa: a. Hoàn cảnh, mục đích sáng tác Truyện Lục Vân Tiên và các tác phẩm khác của ông như Chạy giặc, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc,…; b. Tình cảm, cảm xúc của tác giả khi kể lại hành động Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga và khi nhắc đến “trang dẹp loạn” trong bài thơ Chạy giặc.

Trả lời:

Sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu chia hai chặng: trước khi Pháp xâm lược (tiêu biểu là Truyện Lục Vân Tiên, truyền dạy đạo lí làm người) và sau khi Pháp xâm lược Nam Kì (thơ văn yêu nước: Chạy giặc, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Ngư Tiều y thuật vấn đáp…).

a. Hoàn cảnh, mục đích sáng tác

• Tương đồng: đều xuất phát từ lòng thương dân, đề cao chính nghĩa, dùng văn chương để “chở đạo”.
• Khác biệt: Truyện Lục Vân Tiên là truyện thơ hư cấu, thiên về giáo dục đạo đức; hai tác phẩm sau gắn trực tiếp với cuộc chống Pháp, mang cảm hứng yêu nước.

b. Tình cảm, cảm xúc của tác giả

• Khi kể Vân Tiên cứu Nguyệt Nga: giọng hào hứng, tin tưởng, ngợi ca người anh hùng đã xuất hiện và hành động kịp thời; căm ghét kẻ “hại dân”.
• Khi nhắc “trang dẹp loạn” trong Chạy giặc (“Hỏi trang dẹp loạn rày đâu vắng, / Nỡ để dân đen mắc nạn này?”): giọng đau xót, vừa trông ngóng vừa chất vấn, trách móc vì người anh hùng cứu dân vắng bóng giữa lúc đất nước lâm nguy.

⇒ Cùng một khát vọng về người anh hùng cứu dân, nhưng trong truyện là niềm tin lạc quan, còn trong thơ thời chống Pháp là nỗi đau và sự thất vọng trước thực tế. Tham khảo thêm bài soạn bài Chạy giặc.