Nam nữ thụ thụ bất thân là câu Hán Việt (男女授受不親) nghĩa là trai gái khi trao và nhận đồ vật thì không chạm tay vào nhau. Đó là một phép lễ của Nho gia, đặt ra để giữ khoảng cách giữa nam và nữ. Ngày nay người ta vẫn nhắc câu này, hoặc gọn hơn là “thụ thụ bất thân”, thường với giọng nửa đùa, để nói ai đó giữ ý quá mức với người khác giới.
| Nghĩa ngắn | Trai gái trao nhận đồ vật không chạm tay nhau; giữ khoảng cách nam nữ theo lễ |
| Xuất xứ | Sách Mạnh Tử, thiên Ly Lâu thượng; câu này cũng có trong Lễ kí |
| Loại | Câu cách ngôn Hán Việt, dùng như thành ngữ |
| Sắc thái | Xưa là phép tắc nghiêm; nay hay dùng để trêu hoặc chê sự câu nệ |
Nam nữ thụ thụ bất thân từ đâu ra?
Câu này nổi tiếng nhờ một cuộc đối đáp trong sách Mạnh Tử. Người hỏi là Thuần Vu Khôn, một tay biện thuyết nước Tề. Ông hỏi thẳng: trai gái trao nhận không chạm tay, có phải là lễ không? Mạnh Tử đáp: 男女授受不親，禮也, nghĩa là đúng, đó là lễ.
Thuần Vu Khôn liền gài thế khó. Vậy nếu chị dâu rơi xuống nước thì có lấy tay kéo lên không? Mạnh Tử trả lời không chút ngập ngừng: chị dâu chết đuối mà không cứu thì khác gì loài lang sói. Không chạm tay khi trao nhận là lễ; đưa tay cứu chị dâu lúc nguy là quyền, tức biết cân nhắc theo hoàn cảnh.
Cuộc đối đáp chưa dừng ở đó. Khôn hỏi tiếp: thiên hạ đang chìm đắm, sao thầy không ra tay cứu? Mạnh Tử đáp rằng thiên hạ chìm thì phải cứu bằng đạo, chị dâu chìm mới cứu bằng tay; chẳng lẽ anh định dùng tay mà cứu cả thiên hạ. Đọc trọn đoạn sách mới thấy một điều thú vị: ngay chỗ câu “thụ thụ bất thân” ra đời, người nói ra nó đã dặn sẵn ngoại lệ.
Sáu chữ Hán ghép lại thế nào?
Muốn biết nam nữ thụ thụ bất thân nghĩa là gì cho chắc, cứ tách từng chữ. Câu khá dễ hiểu, chỉ có hai chữ “thụ” đứng liền nhau làm nhiều người bối rối.
- Nam nữ (男女): đàn ông và đàn bà, trai và gái.
- Thụ (授): trao cho, đưa cho. Chữ này có bộ thủ (tay) đứng bên trái, cùng gốc với truyền thụ, giáo thụ.
- Thụ (受): nhận lấy, cùng gốc với tiếp thụ, cảm thụ.
- Bất thân (不親): không tự tay, không trực tiếp gần sát. Chữ thân ở đây là thân cận, tự mình, như trong thân hành, thân chinh.
Vậy “thụ thụ” là một trao một nhận, hai chữ đồng âm mà khác nghĩa. Ghép cả câu: nam với nữ, khi đưa và nhận đồ cho nhau, không trực tiếp chạm vào nhau. Hiểu sát chữ thì muốn đưa vật gì cho người khác giới, phải tìm cách để tay hai người không chạm nhau.
Đi vào tiếng Việt, câu này rộng nghĩa ra. Nó không còn chỉ nói chuyện trao đồ, mà chỉ chung lối ứng xử dè dặt, giữ khoảng cách giữa trai và gái. Vài cách dùng quen:
- Đưa cái bút thôi mà cậu ấy đặt xuống bàn rồi đẩy sang, cứ như nam nữ thụ thụ bất thân thời phong kiến.
- Ông nội vẫn giữ nếp cũ: có khách nữ đến chơi thì ông tiếp ở hiên, kiểu thụ thụ bất thân của nhà nho.
- Chụp ảnh kỉ yếu mà hai đứa đứng cách nhau cả gang tay, bạn bè trêu là nam nữ thụ thụ bất thân.
Đứng cạnh những cách nói cùng nhà
| Cách nói | Gần hay ngược | Chỗ khác nhau |
|---|---|---|
| Nam nữ hữu biệt | Gần | Nêu nguyên tắc chung: trai gái có phân biệt; không nói cụ thể chuyện trao nhận |
| Giữ ý, giữ kẽ | Gần | Lời thường của người Việt, dùng được cho mọi mối quan hệ, không riêng nam nữ |
| E dè, ý tứ | Gần | Tả thái độ của một người, không mang màu lễ giáo |
| Suồng sã, cợt nhả | Ngược | Thân mật quá trớn, thiếu chừng mực, có ý chê |
| Tự nhiên như người nhà | Ngược | Thoải mái, không giữ khoảng cách; khen hay chê tùy ngữ cảnh |
Một chỗ dễ trượt: chữ “thân” trong câu không phải “thân thiện”. Người nói “thụ thụ bất thân” không có ý bảo nam nữ nên lạnh nhạt với nhau. Câu chỉ nói về cách đưa đồ, về khoảng cách thân thể, còn chuyện trò, giúp đỡ nhau vẫn là việc khác.
Đọc lại phép lễ này bằng mắt hôm nay
Trong xã hội phong kiến, câu này đi cùng cả một hệ thống ràng buộc người phụ nữ: ở trong nhà, ít ra ngoài, giữ bốn nết công dung ngôn hạnh của đàn bà xưa. Phép tắc nghiêm đến mức thành giam hãm, và văn học hiện đại đã nhiều lần chế giễu kiểu lễ giáo cứng nhắc ấy.
Tuy vậy, nếu bỏ lớp áo phong kiến đi, câu cũ vẫn chạm tới một điều người nay rất coi trọng: mỗi người có ranh giới thân thể riêng, và chạm vào ai thì nên được người đó đồng ý. Ở thời mà chuyện đụng chạm thân mật giữa các cặp đôi được bàn công khai, ý thức ấy lại càng cần.
Còn bài học sâu nhất có lẽ nằm ở chữ quyền của Mạnh Tử. Lễ đặt ra để giữ người, không phải để bỏ mặc người. Ai viện câu “nam nữ thụ thụ bất thân” để đứng nhìn một người gặp nạn thì đã đọc sót nửa sau của chính đoạn sách ấy, đoạn nói về người chị dâu dưới nước.
Ba điều nhỏ quanh câu chuyện chị dâu chết đuối
Thụ thụ bất thân là gì?
Đó là cách nói tắt của “nam nữ thụ thụ bất thân”: trao và nhận đồ vật thì không trực tiếp chạm tay. Người ta lược hai chữ đầu vì ai nghe cũng hiểu là chuyện giữa trai và gái.
Nam nữ thụ thụ bất thân là câu nói của ai?
Câu được biết đến nhiều nhất qua lời Mạnh Tử trong thiên Ly Lâu thượng, khi ông trả lời Thuần Vu Khôn. Sách Lễ kí của Nho gia cũng có câu tương tự, cho thấy đây là phép lễ đã có từ trước, Mạnh Tử chỉ xác nhận lại.
Nam nữ thụ thụ bất thân có ý nghĩa gì với người nay?
Phần ràng buộc khắt khe thì đã lỗi thời. Phần còn giá trị là sự tôn trọng ranh giới của người khác và tinh thần linh hoạt: giữ lễ khi bình thường, cứu người khi nguy cấp.
Vì sao có hai chữ thụ liền nhau?
Vì đó là hai chữ khác nhau: 授 là trao, 受 là nhận. Tiếng Việt đọc cả hai là “thụ” nên nghe như lặp, còn trên mặt chữ Hán thì rõ ràng một bên đưa, một bên nhận.