Đời muối là đoạn trích từ cuốn Đời muối: Lịch sử thế giới của nhà báo, nhà văn Mỹ Mác Kơ-len-xki, văn bản đọc thứ ba của Bài 8, Ngữ văn 12 Kết nối tri thức tập hai. Bài viết tổng hợp tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, nội dung, nghệ thuật và sơ đồ tư duy của văn bản.
Nội dung văn bản Đời muối
Đoạn trích kể lịch sử loài người qua câu chuyện của hạt muối, theo mạch sau:
- Từ săn bắt đến nông nghiệp: sau Kỉ Băng Hà (khoảng 11 000 năm TCN), con người lần lượt thuần dưỡng chó, cừu, dê, bắt đầu trồng ngũ cốc, rau, rồi nuôi lợn và biến bò rừng châu Âu thành gia súc. Chữ “băng hà” ở đây mang nghĩa địa lý (冰河), khác hẳn nghĩa vua qua đời; hai nghĩa được tách bạch ở bài băng hà là gì.
- Muối trở nên thiết yếu: khi bữa ăn dựa vào ngũ cốc, rau quả và thịt gia súc, con người cần muối nhiều hơn; muối thành món hàng giao thương quốc tế sớm nhất, nghề làm muối thuộc số ngành công nghiệp sớm nhất, lại sớm bị nhà nước nắm độc quyền.
- Muối thúc đẩy lịch sử: việc tìm, chở muối sinh ra máy móc, công trình công cộng, thúc đẩy hóa học, địa chất, mở các tuyến thương mại, tạo liên minh và cả những cuộc nổi dậy.
- Muối là của cải: được cất trữ, bị đánh thuế để nuôi chiến tranh, có lúc dùng trả lương hay làm tiền; A-đam Xmít cũng nhắc tới muối như một phương tiện trao đổi.
- Suy ngẫm của tác giả: ngày nay cơn khát muối thuở trước trông thật xa vời; giá trị của mọi thứ là do con người gán cho, và khát vọng làm giàu rốt cuộc dễ thành cuộc rượt đuổi ảo ảnh.
Bản dịch còn trong thời hạn bảo hộ nên bài chỉ tóm lược; em đọc toàn văn trong SGK.
Thông tin về tác giả Mác Kơ-len-xki
Mác Kơ-len-xki (Mark Kurlansky) sinh năm 1948, là nhà báo, nhà văn người Mỹ. Ông từng làm phóng viên cho nhiều tờ báo trước khi chuyên tâm viết sách.
Kơ-len-xki nổi tiếng với lối viết lịch sử “vi mô”: chọn một sự vật hay một sản phẩm quen thuộc rồi lần theo hành trình của nó để kể lại lịch sử thế giới. Sách của ông giàu dữ liệu, nhiều giai thoại, giọng văn dí dỏm nên thu hút đông đảo bạn đọc.
Một số tác phẩm tiêu biểu: Khi loài cá biến mất (1997); Đời muối: Lịch sử thế giới (2002); cuốn sách về lịch sử giấy (2016); cuốn sách về cá hồi (2020).
Thông tin tác phẩm Đời muối
Xuất xứ văn bản Đời muối
Văn bản trích từ cuốn Đời muối: Lịch sử thế giới (xuất bản lần đầu năm 2002), bản dịch của Hoàng Ly, NXB Dân trí phối hợp Công ti cổ phần văn hóa Huy Hoàng ấn hành năm 2022 (các trang 21 – 24).
Đời muối viết theo thể loại nào?
Đây là văn bản thông tin trình bày một vấn đề lịch sử – văn hóa, có kết hợp bình luận, đánh giá của người viết.
Phương thức biểu đạt
Thuyết minh là chính, kết hợp tự sự (kể các sự kiện theo thời gian) và nghị luận (những nhận xét, suy ngẫm ở cuối văn bản).
Bố cục văn bản Đời muối có mấy phần?
Có thể chia văn bản thành 3 phần:
- Phần 1 (bốn đoạn đầu): con người thuần hóa động vật, bắt đầu trồng trọt, chăn nuôi.
- Phần 2 (năm đoạn tiếp theo): muối thành nhu yếu phẩm, động lực của kĩ thuật, thương mại, chính trị; biểu tượng của cải, có khi là tiền tệ.
- Phần 3 (ba đoạn cuối): cách nhìn hôm nay về cơn khát muối và suy ngẫm của người viết về giá trị.
Cách trình bày dữ liệu
- Phần lớn dữ liệu là thứ cấp: niên đại khảo cổ, kết quả nghiên cứu, trích dẫn lời A-đam Xmít.
- Dữ liệu sắp xếp theo thời gian ở phần đầu, theo quan hệ nhân quả và theo từng phương diện ở phần sau.
- Tác giả dùng các từ chỉ mức độ ước đoán (khoảng, có lẽ, có thể) để thể hiện sự thận trọng khoa học.
Giá trị nội dung
- Cung cấp một cách nhìn mới về lịch sử: lịch sử loài người có thể được kể qua một vật rất đỗi bình thường.
- Làm nổi bật tầm quan trọng của muối với đời sống, kinh tế, khoa học, chính trị suốt hàng nghìn năm.
- Gửi gắm suy ngẫm về tính tương đối của giá trị vật chất và lời cảnh tỉnh về lòng tham.
Giá trị nghệ thuật
- Dữ liệu phong phú, cụ thể, có nguồn; trình bày mạch lạc.
- Kết hợp nhuần nhuyễn thông tin với bình luận; giọng văn hóm hỉnh, có lúc giễu nhại nhẹ nhàng.
- Kết thúc bằng những câu mang tính triết lí, khiến văn bản thông tin có chiều sâu suy tưởng.
Ý nghĩa nhan đề Đời muối
Nhan đề gợi cách tác giả nhìn muối như một “nhân vật” có cuộc đời riêng: sinh ra cùng nền nông nghiệp, có thời vàng son được săn lùng, đánh thuế, dùng làm tiền, rồi trở nên bình thường. Qua “cuộc đời” của muối, người đọc thấy được cả cuộc đời của nhân loại.
Sơ đồ tư duy Đời muối
Lời kết
Đời muối cho thấy một văn bản thông tin có thể vừa giàu dữ liệu vừa hấp dẫn và gợi suy nghĩ. Nắm chắc tác giả, xuất xứ, bố cục, cách trình bày dữ liệu và thông điệp của văn bản sẽ giúp em học tốt Bài 8.
Xem thêm: