Soạn bài Chí Phèo – Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 67–76)

Trả lời: Chí chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại, chửi những ai không chửi lại mình và cuối cùng chửi kẻ đã sinh ra mình. Vòng chửi càng lúc càng hẹp mà vẫn không ai đáp. Tiếng chửi cho thấy một con người say khướt, bị cả cộng đồng gạt ra rìa, khao khát được giao tiếp đến mức muốn có người cãi nhau với mình mà vẫn không có được.

Trả lời: Đó là lời người kể chuyện, nhưng nhiều câu hòa vào giọng của Chí Phèo và cả giọng dân làng (“Có hề gì? Trời có của riêng nhà nào?”, “Chắc nó trừ mình ra!”). Lối trần thuật nửa trực tiếp này khiến đoạn mở đầu vừa khách quan vừa sống động.

Trả lời: Khi ở tù về, Chí “trông đặc như thằng săng đá”: đầu trọc lốc, răng cạo trắng hớn, mặt đen và “rất cơng cơng”, mắt gườm gườm; mặc quần nái đen với áo tây vàng, ngực phanh ra để lộ hình xăm ông tướng cầm chùy, hai cánh tay cũng xăm kín. Bề ngoài ấy cho thấy nhà tù đã biến anh canh điền hiền lành thành một kẻ dữ tợn, khác hẳn người cũ.

Trả lời: Chí ăn thịt chó uống rượu từ trưa đến chiều ở chợ, cầm chai rượu không tới trước cổng bá Kiến đứng chửi; thấy lí Cường ra quát thì đập vỡ chai vào cột cổng, lấy mảnh chai rạch mặt, lăn lộn kêu làng là bị bố con bá Kiến đâm chết rồi nằm ăn vạ. Đó là những hành động liều lĩnh, cùng quẫn của kẻ đã bị đẩy ra khỏi cuộc sống bình thường.

Trả lời: Bá Kiến đuổi đám đông bằng giọng sang sảng (“Cái gì mà đông thế này?”), quát vợ con, rồi quay sang Chí bằng giọng ngọt (“Anh Chí ơi! Sao anh lại làm ra thế?”), mời vào nhà uống nước, sai làm cơm gà, cho tiền. Hắn đổi giọng tùy người, biết lúc nào cứng lúc nào mềm, dùng đúng thủ đoạn vừa đấm vừa xoa để biến Chí thành công cụ. Đó là tên cường hào già đời, xảo quyệt và nham hiểm.

Trả lời: Buổi sáng tỉnh dậy, Chí thấy “miệng đắng, lòng mơ hồ buồn”, thấy người bủn rủn, sợ rượu; lần đầu nghe tiếng chim hót, tiếng người đi chợ trò chuyện, tiếng mái chèo gõ đuổi cá của người thuyền chài. Những âm thanh quen ấy làm hắn bâng khuâng: hắn đã tỉnh rượu và đang tỉnh ra trong lòng.

Trả lời: Đó là những đoạn Chí nhớ lại ước mơ ngày trước: có một mái nhà nhỏ, chồng đi làm thuê làm mướn, vợ ngồi khung cửi, chăm một con lợn để dành vốn, rồi nhìn vào hiện tại: hắn đã già mà vẫn cô độc, đã “tới cái dốc bên kia của đời”, ốm đau đang đợi phía trước. Độc thoại cho thấy Chí bắt đầu biết suy nghĩ, biết sợ cô độc – dấu hiệu nhân tính trở lại.

Trả lời: Khi thị Nở mang cháo hành đến, Chí “ngạc nhiên”, “mắt hình như ươn ướt”, cảm thấy “vừa vui vừa buồn” và “một cái gì nữa giống như là ăn năn”; hắn tự hỏi ai đã từng nấu cho mình ăn; hắn “thấy lòng thành trẻ con”, muốn làm nũng như với mẹ, và cuối cùng “thèm lương thiện”. Các câu văn ngắn, câu hỏi tu từ, câu cảm thán liên tiếp làm hiện rõ sự xúc động đang dâng lên.

Trả lời: Vì lần đầu tiên trong đời có một người phụ nữ quan tâm, chăm sóc mà không sợ hãi, không đòi hỏi gì. Bát cháo hành của thị Nở là món quà của tình người, nó đánh thức phần lương thiện vốn chưa mất hẳn trong Chí và làm sống lại niềm tin rằng mình có thể quay về với mọi người.

Trả lời: Bà cô ban đầu tưởng cháu nói đùa, sau đó vừa hoảng vừa tủi vì chuyện cháu mình đòi đi lấy chồng, rồi chửi xối xả: “Đã nhịn được đến bằng này tuổi thì nhịn hẳn; ai lại đi lấy thằng Chí Phèo!”. Đó là thái độ phản đối quyết liệt, chứa đầy định kiến của cả làng đối với Chí.

Trả lời: Bị cô mắng, thị “lộn ruột”, nhưng vẫn hiểu không cãi được; thị đổ cơn tức lên Chí, chạy sang nhà hắn chửi, dúi lại lời từ chối rồi bỏ về. Thị vừa giận, vừa bất lực, vừa không dám vượt qua lời cô và dư luận.

Trả lời: Chí xách dao, miệng chửi, đe giết “nó”; xông thẳng vào nhà bá Kiến, đứng sừng sững, mặt hằm hằm. Lời nói dồn dập, đứt quãng (“Tao muốn làm người lương thiện”, “Ai cho tao lương thiện?”). Hành động dứt khoát: chém bá Kiến rồi tự đâm vào cổ mình. Dáng vẻ ấy là của một con người tuyệt vọng nhưng đang tỉnh táo hơn bao giờ hết.

Trả lời: Có thể dự đoán Chí sẽ trả thù kẻ đã đẩy hắn vào con đường không lối về. Văn bản xác nhận dự đoán đó: hắn chém bá Kiến rồi tự kết liễu.

Trả lời: Dân làng bàn tán, mừng thầm, hả hê; bà cô vẫn đay nghiến; thị Nở nhìn xuống bụng và thoáng thấy hiện ra “một cái lò gạch cũ bỏ không”. Chi tiết cái lò gạch lặp lại hình ảnh ở đầu truyện, gợi khả năng một Chí Phèo con sẽ ra đời và vòng luẩn quẩn của số phận chưa chấm dứt.

Trả lời:

Trả lời: Có thể đặt Chí Phèo ở trung tâm, các nhân vật xung quanh nối vào bằng mũi tên ghi rõ tác động:

• Bá Kiến (cường hào): vì ghen mà đẩy Chí vào tù; khi Chí về thì mua chuộc, biến Chí thành tay sai – thế lực trực tiếp hủy hoại Chí.
• Lí Cường (con bá Kiến): đối đầu với Chí ở cổng nhà, là một trong những người Chí đòi “đâm chết”.
• Nhà tù thực dân: nơi biến anh canh điền thành kẻ mang bộ mặt côn đồ.
• Thị Nở: đem đến tình thương, đánh thức khát vọng lương thiện; lời từ chối của thị đẩy Chí vào tuyệt vọng.
• Bà cô thị Nở: tiếng nói của định kiến, trực tiếp chặn con đường hoàn lương.
• Dân làng Vũ Đại: xa lánh, coi Chí như quỷ dữ, không cho hắn được chấp nhận trở lại.

Trả lời:
a. Diễn biến tâm trạng

• Tỉnh rượu, tỉnh ngộ: lần đầu sau nhiều năm Chí nhận ra âm thanh cuộc sống. Trước đây những tiếng ấy vẫn có, nhưng giờ hắn mới nghe thấy, và hắn buồn – nỗi buồn của người vừa ra khỏi cơn mê dài.
• Nhớ quá khứ, lo tương lai: nhớ ước mơ có một gia đình bình dị, sợ hãi khi nghĩ tới tuổi già, bệnh tật và cô độc.
• Xúc động trước bát cháo hành: ngạc nhiên, mắt ươn ướt, vui buồn lẫn lộn, ăn năn; thấy mình hiền như trẻ con, “thèm lương thiện”, tin rằng thị Nở sẽ mở đường cho hắn trở về với mọi người.
• Hi vọng: ngỏ lời rủ thị về ở chung, sống năm ngày gần như vợ chồng.
• Thất vọng, đau đớn: bị thị Nở từ chối, hắn ngẩn người, đuổi theo, rồi uống rượu nhưng không say được, ngửi thấy hơi cháo hành, ôm mặt khóc.
• Phẫn uất, tuyệt vọng: mang dao đi với ý định đâm chết “nó”, cuối cùng tìm tới chính bá Kiến.

b. Lí do Chí ra tay với bá Kiến và tìm đến cái chết

• Chí hiểu ra kẻ gây nên bi kịch đời mình là bá Kiến: hắn đã cướp đi cả gương mặt người lẫn linh hồn người của Chí. Lời đòi “Tao muốn làm người lương thiện” chính là lời buộc tội.
• Chí cũng hiểu mình không thể quay lại: những vết sẹo trên mặt là dấu ấn mà xã hội không bao giờ tha thứ (“Ai cho tao lương thiện?”). Sống tiếp nghĩa là tiếp tục làm kẻ ác, nên hắn chọn cái chết.
• Cái chết của Chí là lời tố cáo xã hội phong kiến – thực dân đã đẩy người nông dân vào đường cùng, đồng thời cho thấy khát vọng sống như một con người của Chí lớn đến mức hắn không chấp nhận tồn tại trong nhục nhã.

Trả lời: Nỗi khổ lớn nhất của Chí không phải là nghèo hay cô độc, mà là bị khước từ quyền được sống như một con người: khi đã tỉnh ra, muốn sống lương thiện, muốn hòa vào cộng đồng thì cánh cửa ấy bị đóng lại. Hắn nhận ra mình đã bị biến thành quỷ dữ của làng Vũ Đại, vết rạch trên mặt không thể xóa. Đó là nỗi tủi nhục của một người biết rõ mình đã đánh mất nhân tính mà không có cách nào lấy lại.

Qua nhân vật này, Nam Cao bày tỏ niềm thương xót sâu sắc đối với người nông dân nghèo bị lưu manh hóa; lên án những thế lực cường hào và định kiến xã hội tàn nhẫn; đồng thời khẳng định niềm tin rằng phần người trong mỗi người dù bị vùi lấp vẫn có thể được tình thương đánh thức. Đó là tư tưởng nhân đạo mới mẻ, sâu sắc của nhà văn.

Trả lời:

• Cách mở đầu truyện: truyện mở ra bằng cảnh Chí vừa đi vừa chửi, đưa người đọc vào giữa câu chuyện thay vì giới thiệu từ đầu. Tiếng chửi không ai đáp đã gợi ngay bi kịch bị gạt ra khỏi cộng đồng.
• Không gian và thời gian: không gian làng Vũ Đại khép kín, ngột ngạt với nhà bá Kiến, cái lò gạch, túp lều bờ sông; thời gian không theo trình tự, đan xen hiện tại – quá khứ – dự cảm tương lai, gắn với dòng hồi tưởng của nhân vật.
• Sử dụng chi tiết: chi tiết bát cháo hành (biểu tượng của tình thương), hơi cháo hành thoảng lại trong cơn say, cái lò gạch cũ ở đầu và cuối truyện (vòng lặp số phận), tiếng chửi, những vết sẹo do mảnh chai để lại trên mặt.
• Ngôn ngữ kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật: ngôn ngữ người kể linh hoạt, nhiều câu nửa trực tiếp hòa giọng nhân vật; lời nhân vật mang đậm cá tính – bá Kiến khéo léo, đổi giọng như chong chóng; Chí khi chửi bới, khi rời rạc đau đớn; bà cô đay nghiến chua chát.
• Ngôi kể và sự thay đổi điểm nhìn: truyện kể ở ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn thay đổi liên tục, khi đặt vào người kể, khi đặt vào Chí, thị Nở, bá Kiến, dân làng. Nhờ vậy thế giới nội tâm của từng người hiện ra chân thực, khách quan.

Trả lời: Có. Chủ đề chính của truyện là bi kịch bị tha hóa và bị từ chối quyền làm người mà người nông dân nghèo phải gánh, cùng khát vọng được sống lương thiện. Bên cạnh đó có thể nhận ra một số chủ đề phụ:

• Sức mạnh cảm hóa của tình người, tình yêu (qua thị Nở và bát cháo hành).
• Định kiến, sự lạnh lùng của cộng đồng làng xã (qua bà cô thị Nở và dân làng Vũ Đại).
• Mâu thuẫn giai cấp ở nông thôn và thủ đoạn cai trị của bọn cường hào (qua bá Kiến).

Các chủ đề phụ làm sâu thêm chủ đề chính: tình thương là thứ duy nhất đánh thức được nhân tính của Chí, còn định kiến và cường quyền là thứ chặn đứng con đường trở lại ấy. Thiếu chúng, bi kịch của Chí sẽ không trọn vẹn và không có sức tố cáo mạnh như vậy.

Trả lời:

• Giá trị văn hóa: truyện tái hiện đời sống làng quê Bắc Bộ trước Cách mạng: cơ cấu quyền lực làng xã, tục lệ, cách người làng đối xử với kẻ “ngoài lề”, bát cháo hành dân dã chữa cảm, tiếng nói đời thường của chợ quê, thuyền chài.
• Triết lí nhân sinh: con người sinh ra vốn có phần lương thiện; hoàn cảnh xấu có thể biến dạng con người, nhưng tình thương có thể đánh thức họ; xã hội muốn con người sống tốt thì phải mở đường cho họ quay về chứ không phải đóng cửa bằng định kiến.
• Ý nghĩa với hôm nay: bài học về lòng bao dung với người lầm lỗi, người mãn hạn tù trở về; về trách nhiệm của cộng đồng khi giúp người khác hòa nhập; về việc không đánh giá con người chỉ qua vẻ ngoài hay quá khứ của họ.