Soạn bài Độc Tiểu Thanh kí (Nguyễn Du) – Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo (trang 41–43)

Bạn hiểu thế nào là “tri âm” và biết thành ngữ, tục ngữ hay tác phẩm văn học nào nói về chuyện “tri âm”? Hãy chia sẻ với các bạn trong lớp.

Trả lời:

• Nghĩa của tri âm: theo nghĩa gốc là hiểu tiếng đàn. Điển tích kể Bá Nha gảy đàn, chỉ có người tiều phu Chung Tử Kỳ nghe mà biết lòng ông đang hướng về núi cao hay nước chảy; khi Tử Kỳ mất, Bá Nha đập vỡ đàn vì cho rằng không còn ai hiểu tiếng đàn của mình nữa. Từ đó, tri âm chỉ người bạn hiểu thấu tâm hồn, tài năng, nỗi niềm của ta mà không cần giãi bày nhiều.
• Thành ngữ, tục ngữ: tri âm tri kỉ; đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu (cùng tiếng thì hoà, cùng chí thì tìm đến nhau); Bá Nha – Tử Kỳ (dùng như một thành ngữ chỉ đôi bạn hiểu nhau).
• Tác phẩm: Khóc Dương Khuê của Nguyễn Khuyến (nỗi trống vắng khi mất người bạn tâm giao); chính bài Kính gửi cụ Nguyễn Du của Tố Hữu trong cùng Bài 7 cũng là tiếng nói tri âm của người đời sau với Nguyễn Du; lời tựa Truyện Kiều của Mộng Liên Đường nói về sự đồng cảm giữa người đời trước và người đời sau.

Khi chia sẻ trước lớp, em có thể kể thêm một trải nghiệm thật: một lần được bạn bè hay người thân hiểu mình mà không cần nói ra – đó là cách gần nhất để cảm được khao khát tri âm trong bài thơ.

Đối chiếu bản phiên âm với bản dịch nghĩa theo từng dòng, từng cặp câu để hiểu nghĩa và nội dung bài thơ.

Trả lời: Đọc theo bốn cặp câu, mỗi cặp giữ một nhiệm vụ:

• Cặp 1 (dòng 1–2): “Tây Hồ hoa uyển” (vườn hoa Tây Hồ) đã “tẫn thành khư” – hết sạch, thành gò hoang. Giữa cảnh tàn ấy, người đọc sách “độc điếu” – một mình thương xót người đã khuất – trước cửa sổ, chỉ qua “nhất chỉ thư”, một tập sách mỏng. Cảnh tàn phai và một người cô độc mở đầu bài thơ.
• Cặp 2 (dòng 3–4): “chi phấn” (son phấn, tức nhan sắc) và “văn chương” (tài thơ) của Tiểu Thanh. Nhan sắc như có linh hồn, nên dù người đã mất vẫn làm kẻ đời sau thương xót; tài thơ không gặp vận may, tập thơ cháy dở vẫn khiến người đọc vướng luỵ. Hai câu nói về hai thứ quý nhất của nàng và nỗi đau đeo theo cả hai.
• Cặp 3 (dòng 5–6): từ một người, ý thơ mở ra “cổ kim hận sự” – những mối hận xưa nay khó hỏi trời; rồi khép lại ở “ngã tự cư”: ta tự xếp mình chung hàng với những người chịu oan khuất chỉ vì phong nhã, tài hoa.
• Cặp 4 (dòng 7–8): câu hỏi hướng tới hơn ba trăm năm sau: liệu thiên hạ có ai khóc Tố Như – tức khóc chính nhà thơ?

⇒ Nội dung: đọc truyện Tiểu Thanh, Nguyễn Du thương người con gái tài sắc bạc phận, từ đó nghĩ đến số phận chung của người tài hoa và tự thương mình, mong mỏi có người đời sau thấu hiểu.

Trả lời: Sáu dòng đầu là chuyện của người khác nhìn qua con mắt nhà thơ: Tiểu Thanh chết cô độc, thơ bị đốt, chỉ còn một người đời sau ngồi đọc và xót thương. Hai dòng cuối lật ngược vị trí: người đang khóc Tiểu Thanh tự hỏi tương lai có ai khóc mình. Quan hệ ở đây là quan hệ soi chiếu – Tiểu Thanh từng cần một tri âm ở hậu thế và đã có Nguyễn Du; nay Nguyễn Du cũng cần một tri âm như thế. Cầu nối là chữ “ngã” ở dòng 6: vừa nhận mình cùng hội với kẻ chịu oan, nhà thơ đã sẵn sàng bước sang nỗi lo cho chính mình ở hai dòng kết.

Chủ thể trữ tình và tác giả ở tác phẩm này có phải là một? Căn cứ vào các chi tiết nào trong văn bản để bạn xác định như vậy?

Trả lời: Trong bài thơ này, chủ thể trữ tình chính là Nguyễn Du. Có ba căn cứ:

• Tên tự xưng: dòng 8 gọi thẳng tên chữ của tác giả – Tố Như. Người hỏi “ai khóc Tố Như” chỉ có thể là Nguyễn Du.
• Đại từ ngôi thứ nhất: chữ “ngã” (ta) ở dòng 6 là lần duy nhất chủ thể lộ diện bằng đại từ. Bản dịch nghĩa của sách thêm (ta), (Chỉ mình ta) trong ngoặc đơn ở các dòng 2, 3, 4, 5, cho thấy những dòng ấy cũng do cùng một người nói, chỉ là chủ ngữ bị ẩn theo lối thơ chữ Hán.
• Hành động và hoàn cảnh: người “độc điếu” bên cửa sổ, đọc tập ghi chép về Tiểu Thanh, khớp với việc Nguyễn Du đọc Tiểu Thanh kí rồi viết bài thơ.

Lưu ý: thơ trữ tình thường không buộc chủ thể trữ tình trùng với tác giả, nhưng ở đây nhà thơ chủ động ghi tên mình vào bài, nên có thể khẳng định hai người là một.

Phân tích tình cảm, cảm xúc của chủ thể trữ tình đối với số phận của nàng Tiểu Thanh (chú ý từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ,… trong sự đối sánh giữa bản phiên âm và bản dịch nghĩa, dịch thơ).

Trả lời: Đặt ba lớp chữ cạnh nhau sẽ thấy những sắc thái cảm xúc mà bản dịch thơ có lúc làm nhạt đi:

⇒ Tình cảm của chủ thể trữ tình đi theo ba nấc: ngậm ngùi trước cảnh tàn, xót thương và trân trọng tài sắc Tiểu Thanh, rồi phẫn uất, đồng cảm đến mức tự đồng nhất mình với nàng. Đây là nỗi thương của một người hiểu nàng như hiểu chính mình chứ không phải sự thương hại từ bên ngoài.

Hãy chỉ ra mối liên hệ về nội dung giữa sáu dòng thơ đầu và hai dòng thơ cuối. Từ đó, bạn hiểu gì về tâm sự của Nguyễn Du và thời đại của ông?

Trả lời:

• Mối liên hệ: sáu dòng đầu là thương người (Tiểu Thanh và những kẻ tài hoa chịu oan); hai dòng cuối là thương mình (Tố Như). Mạch thơ không đứt đoạn mà đi theo vòng tròn: người xưa có tri âm ở đời sau, người nay lại băn khoăn về tri âm của mình. Nhờ hai dòng kết, sáu dòng đầu không còn là lời viếng một cô gái xa lạ mà trở thành tự sự của chính nhà thơ.
• Tâm sự của Nguyễn Du: một người tài hoa, nhạy cảm nhưng cô đơn, thấy mình lạc lõng giữa đời; lo tài năng và nỗi lòng của mình rồi cũng bị quên lãng như thơ Tiểu Thanh; khát khao được thấu hiểu.
• Thời đại: Nguyễn Du sống qua cuối Lê – Tây Sơn – đầu Nguyễn, chứng kiến nhiều biến động và cảnh người tài, người đẹp bị vùi dập. Chú thích của sách nhắc quan niệm tài mệnh tương đố (tài và mệnh ghét nhau) mà ông cũng nói tới trong Truyện Kiều. Câu hỏi “ai khóc Tố Như” vì thế mang nỗi đau của cả một lớp người tài hoa dưới chế độ phong kiến suy tàn, nơi cái đẹp không được che chở.

Một chi tiết nhỏ đáng để ý: hai dòng kết thất niêm, như chú thích số 1 đã nêu. Có thể hiểu khi cảm xúc dâng cao, nhà thơ không còn chịu gò mình trong luật – một biểu hiện của tinh thần đại gia văn chương bất câu niêm luật (văn chương của bậc đại gia không bị gò vào niêm luật) mà sách dẫn ra.

Xác định cảm hứng chủ đạo và thông điệp mà tác giả muốn gửi đến độc giả qua bài thơ. Từ việc đọc hiểu bài thơ trên, bạn rút ra được lưu ý gì khi đọc một bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du?

Trả lời:

• Cảm hứng chủ đạo: cảm thương – nỗi xót xa cho người tài sắc bạc mệnh, hoà với nỗi tự thương của chính người viết.
• Thông điệp: cái đẹp và tài năng của con người cần được nâng niu, gìn giữ chứ không phải bị ghen ghét, huỷ hoại; và con người, nhất là người làm nghệ thuật, luôn cần được thấu hiểu, kể cả khi đã đi qua cả trăm năm.
• Lưu ý khi đọc thơ chữ Hán của Nguyễn Du:
  • Lấy phiên âm và dịch nghĩa làm gốc; dùng bản dịch thơ để cảm nhịp điệu, nhưng kiểm lại những chữ then chốt (như độc, ngã ở bài này) vì bản dịch có thể chuyển ý.
  • Đọc kĩ chú thích: điển tích, tên người, tên đất, ý nghĩa của các chữ bị lược chủ ngữ.
  • Để ý cấu trúc Đường luật (đề – thực – luận – kết, phép đối ở hai cặp giữa) và cả những chỗ nhà thơ phá luật.
  • Đặt bài thơ vào cuộc đời Nguyễn Du và các sáng tác khác của ông (Truyện Kiều, Văn tế thập loại chúng sinh, các bài thơ chữ Hán viết về thân phận con người) để thấy sợi chỉ nhân đạo xuyên suốt.

Bình luận ý kiến cho rằng: trong các nhân vật Tiểu Thanh (Độc “Tiểu Thanh kí”), Thuý Kiều (Truyện Kiều) đều có hình bóng của Nguyễn Du.

Trả lời: Em đồng tình với ý kiến này, nhưng cần hiểu đúng chữ “hình bóng”:

• Ở Tiểu Thanh, hình bóng ấy hiện ra trực tiếp. Bài thơ trữ tình cho phép nhà thơ tự xưng “ngã”, tự gọi tên Tố Như, xếp mình chung một hàng với người mắc oan. Nỗi cô đơn thiếu tri âm của Tiểu Thanh được nhà thơ nhận làm nỗi cô đơn của mình.
• Ở Thuý Kiều, hình bóng ấy hiện ra gián tiếp. Truyện Kiều là truyện thơ có cốt truyện vay từ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nên Kiều không phải là bản sao tiểu sử Nguyễn Du. Hình bóng tác giả nằm ở cái nhìn và tấm lòng: một người tài hoa, đa cảm, bị cuốn vào biến cố, phải sống trái với mong muốn; ở những đoạn độc thoại nội tâm thấm đẫm nỗi đau (như đoạn trao duyên ngay trước bài thơ này trong sách); ở lời bình của người kể về chuyện tài và mệnh.
• Điểm chung: cả hai nhân vật đều thuộc kiểu người tài sắc bạc mệnh – đối tượng Nguyễn Du thương nhất. Khi viết về họ, ông viết bằng chính trải nghiệm long đong của mình, nên lòng thương người và lòng thương mình hoà làm một.
• Giới hạn của ý kiến: không nên đồng nhất máy móc nhân vật với tác giả (ví dụ coi mọi chặng đời Kiều là đời Nguyễn Du). Nói “có hình bóng” là nói về sự đồng cảm sâu sắc, không phải sự trùng khớp sự kiện.

⇒ Ý kiến đúng và giúp ta hiểu vì sao trang viết của Nguyễn Du về người phụ nữ bất hạnh lại thấm thía đến vậy: ông không đứng ngoài mà đứng cùng họ.