Học tài thi phận là câu nói ý rằng học giỏi chưa chắc thi đã đỗ, vì kết quả một kỳ thi còn tùy vào vận may, vào “phận” của người đi thi. Câu này hay được nói ra sau mùa thi, chủ yếu để an ủi người trượt. Hiểu “học tài thi phận nghĩa là gì” cho đúng thì cũng phải thấy giới hạn của nó: đây là một quan niệm, không phải quy luật.
| Nghĩa | Học giỏi chưa chắc đỗ, thi đỗ hay trượt còn do may rủi, số phận |
| Cấu tạo | Bốn chữ gốc Hán: học 學, tài 才, thi 試, phận 分, ghép theo lối đối nhau hai vế |
| Dùng khi | An ủi người thi trượt, tự nhủ sau một kỳ thi không như ý |
| Sắc thái | Ngậm ngùi, cam chịu; từ điển ghi là quan niệm duy tâm |
Học tài thi phận nói điều gì?
Câu chia làm hai vế cân nhau. Vế đầu học tài: chuyện học là chuyện của tài sức, ai chăm, ai sáng dạ thì học giỏi. Vế sau thi phận: chuyện thi lại là chuyện của phận, tức phần số mỗi người được hưởng. Đặt hai vế cạnh nhau, câu nói vạch ra một khoảng hở giữa sức học và kết quả thi, và đổ khoảng hở ấy cho may rủi.
Chữ phận ở đây cùng gốc với số phận, phận mỏng, an phận. Nó không nói đến chuyện làm bài ẩu hay ôn sai trọng tâm, mà nói đến những thứ người đi thi không nắm được: đề rơi đúng phần mình yếu, hôm thi ốm, người chấm khó tính.
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học có ghi riêng câu này và chú thêm hai điều: đó là một quan niệm duy tâm, và thường dùng để an ủi người thi trượt. Lời chú ấy cho biết cách dùng đúng. Nói “học tài thi phận” với người vừa hỏng thi là để họ bớt tự dằn vặt. Đem câu này ra trước kỳ thi như một cái cớ để khỏi ôn thì lệch hẳn ý.
Đặt câu: Cậu ấy đứng đầu lớp suốt ba năm mà trượt nguyện vọng một, thầy chỉ vỗ vai bảo: “Học tài thi phận, năm sau làm lại.”
Ông Tú thành Nam và những khoa thi hỏng
Văn học Việt Nam có một người hay được nhắc khi bàn câu này: Trần Tế Xương, tức Tú Xương. Ông nổi tiếng hay chữ từ trẻ, đi thi Hương nhiều khoa, đến khoa Giáp Ngọ (1894) mới đỗ tú tài, rồi bao nhiêu lần sau vẫn không lên được cử nhân. Cái tên “Tú Xương” gắn với ông suốt đời cũng là dấu vết của những lần lận đận ấy.
Ông không ngồi than thân. Ông đem chính trường thi ra làm đề tài, tả cảnh lộn xộn, nhếch nhác của một khoa thi thời thuộc địa bằng giọng trào phúng. Bài thơ ấy học sinh lớp 8 được học, xem bài soạn Vịnh khoa thi Hương. Đọc thơ ông sẽ thấy: chuyện thi hỏng của một người tài đôi khi không chỉ là chuyện phận riêng, mà còn là chuyện một nền thi cử đã ruỗng.
Ngày trước, người đi thi được gọi bằng một từ Hán Việt riêng, nghe trang trọng hơn nhiều so với “thí sinh”; chuyện chữ này có ở bài vì sao người đi thi được gọi là sĩ tử.
Câu nào cùng ý, câu nào nói ngược lại?
| Câu | Quan hệ với học tài thi phận |
|---|---|
| Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên | Gần ý: người lo liệu, thành hay không do trời. Phạm vi rộng hơn, không riêng thi cử |
| Thua keo này, bày keo khác | Đi kèm: sau khi chấp nhận thua, nói tiếp câu này để làm lại |
| Có công mài sắt, có ngày nên kim | Ngược hướng: đặt niềm tin vào công sức bền bỉ chứ không vào vận may |
| Thất bại là mẹ thành công | Bổ sung: lần trượt là bài học cho lần sau |
Không có câu nào trong bảng “đúng” hơn câu nào. Mỗi câu nhìn một mặt. Học tài thi phận nhìn vào phần may rủi, có công mài sắt nhìn vào phần công sức. Một người đi thi tỉnh táo cần cả hai: làm hết phần mình làm được, và bình thản với phần mình không làm được. Câu “mẹ thành công” kia có hẳn một bài giải nghĩa, ở mục chữ thất bại 失敗 và bài học sau vấp ngã.
Học tài thi phận đúng đến đâu?
Đề nghị luận dạng “Suy nghĩ về câu học tài thi phận” khá quen ở THCS và THPT. Ba ý có thể triển khai:
- Câu nói có phần đúng. Một kỳ thi chỉ đo sức học trong vài giờ. Sức khỏe hôm thi, tâm lý, độ khó của đề đều chen vào kết quả. Thừa nhận điều đó giúp người trượt không tự coi mình là kém cỏi.
- Nhưng “phận” không gánh hết. Nhiều lần trượt có nguyên nhân rõ: học lệch, chủ quan, không luyện kỹ năng làm bài, không giữ sức trước ngày thi. Đổ tất cả cho số là bỏ qua những chỗ mình sửa được.
- Kỳ thi không phải thước đo duy nhất. Người trượt một kỳ thi vẫn có thể giỏi việc mình làm về sau. Câu nói đáng giữ ở chỗ nhắc ta đừng lấy một tờ kết quả để định giá cả một con người.
Dẫn chứng gần nhất là chính lớp học: bạn giỏi nhất chưa chắc đạt điểm cao nhất trong một bài kiểm tra, còn bạn bị điểm kém hôm trước có thể vươn lên ở kỳ sau. Chỗ dễ viết sai: đừng biến bài văn thành lời khuyên “cứ phó mặc cho số phận”, vì đó là cách hiểu ngược với lời từ điển chú.
Học tài thi phận trong lời an ủi và trong bài văn
Học tài thi phận đúng hay sai?
Đúng một phần: kết quả thi có yếu tố may rủi thật. Sai nếu hiểu thành học giỏi hay dở đều như nhau, vì sức học vẫn là phần quyết định nhiều nhất. Câu này hợp để an ủi, không hợp để biện minh cho việc lười ôn.
Học tài thi phận có phải thành ngữ không?
Câu có bốn chữ, cấu tạo cố định, hai vế đối nhau, được từ điển thu nhận như một đơn vị riêng. Sách vở và các trang giải nghĩa gọi lúc là thành ngữ, lúc là tục ngữ; khi làm bài, gọi là “câu nói dân gian” hay “quan niệm học tài thi phận” đều an toàn.
Có nên nói học tài thi phận với bạn vừa thi trượt?
Nên, nếu nói đúng lúc và kèm một câu động viên làm lại. Câu này giúp người nghe bớt tự trách. Nhưng nếu bạn ấy đang muốn tìm xem mình sai ở đâu để sửa, thì cùng ngồi xem lại bài sẽ có ích hơn một câu an ủi.
Phận trong học tài thi phận nghĩa là gì?
Phận (分) là phần được chia cho mỗi người, rồi chuyển sang nghĩa số phận, cái mà người xưa cho là trời định sẵn. Trong câu, phận đứng đối với tài: tài thuộc về mình, phận thì nằm ngoài tầm tay.