Tự luyến là yêu, mê chính mình quá mức: hay ngắm mình, tự khen mình và muốn người khác cũng trầm trồ về mình. Câu hỏi “tự luyến có nghĩa là gì” có hai lớp đáp: trên mạng, đây phần nhiều là câu trêu vui; trong tâm lý học, chữ này lại gần với khái niệm ái kỷ (narcissism), nghiêm túc hơn nhiều.
| Nghĩa ngắn | Mê chính mình, yêu bản thân quá đà |
| Gốc từ | Hán Việt 自戀: tự (mình) + luyến (yêu, quyến luyến) |
| Loại từ | Động từ, tính từ (“tự luyến quá”); “kẻ tự luyến” dùng như danh từ |
| Sắc thái | Thường đùa, trêu; đôi khi chê thật |
| Tiếng Anh | narcissistic, vain |
Tự luyến 自戀: chữ tự ghép chữ luyến
Chữ tự (自) theo Thiều Chửu có nghĩa là mình, chính mình, như trong tự tu (tự sửa mình). Chữ luyến (戀) là mến, và ông giảng thêm: trong lòng vương vít vào cái gì không dứt ra được thì gọi là luyến. Họ hàng của nó rất quen: lưu luyến, quyến luyến, luyến ái.
Ghép lại, tự luyến là vương vít với chính mình, không rời mắt khỏi bản thân được. Trong tiếng Trung hiện đại, 自恋 (dạng giản thể) cũng là chữ dùng để dịch narcissism, nên khi dân mạng Việt mượn về, nó mang theo cả hai sắc thái: nghĩa đời thường và bóng dáng của thuật ngữ tâm lý.
Hai lớp nghĩa: câu trêu trên mạng và thuật ngữ trong sách
Ở lớp thứ nhất, tự luyến là một câu đùa. Bạn đăng mười tấm ảnh tự chụp kèm chú thích “đẹp thế này ai chịu nổi”, bạn bè vào bình luận “tự luyến vừa thôi”. Chẳng ai giận ai. Chính người đăng cũng hay tự nhận trước: “Nay hơi tự luyến chút nha.”
- “Ngắm gương mười lần trước khi ra cửa, công nhận tự luyến thật.”
- “Cậu ấy kể chuyện gì cũng vòng về thành tích của mình, hơi tự luyến đấy.”
- “Cho phép mình tự luyến một hôm vì vừa đạt giải.”
Ở lớp thứ hai, chữ này dùng để gọi một nét tính cách: tự đánh giá mình cao hơn thực tế, lúc nào cũng muốn được trầm trồ, ít để ý tới cảm xúc của người khác. Wiktionary tiếng Anh giảng narcissism trước hết là tình yêu bản thân quá mức; nghĩa chuyên ngành mới là rối loạn nhân cách.
Tự luyến, tự tin, tự cao: ba chữ “tự” dễ lẫn
| Từ | Cốt lõi | Cần người khác để làm gì? | Câu nói điển hình |
|---|---|---|---|
| Tự tin | Tin vào khả năng của mình | Không cần ai xác nhận | “Mình làm được, cứ để mình thử.” |
| Tự luyến | Mê hình ảnh của chính mình | Cần được khen, được ngắm | “Nhìn ảnh này xem, mình đẹp quá đúng không?” |
| Tự cao | Cho mình hơn người | Cần người khác thấp hơn để so | “Bài này dễ, chỉ có mấy đứa kém mới sai.” |
Ba chữ này hay bị nhập làm một, nhưng chỗ khác nằm ở cột giữa. Người tự tin đứng vững một mình. Người tự luyến cần khán giả. Người tự cao cần ai đó để đứng trên đầu. Gần nghĩa với tự luyến có ái kỷ, mê bản thân, điệu (khẩu ngữ); phía ngược lại là tự ti và khiêm tốn.
Chuyện yêu bản thân cũng dính tới cái tôi. Muốn rõ cái tôi lành mạnh khác cái tôi phình to thế nào, xem thêm bài giải nghĩa chữ cái tôi của mỗi người và chữ ego mà dân mạng hay nói.
Chàng Narcissus soi bóng bên mặt nước
Từ narcissism lấy tên Narcissus, một chàng trai trong thần thoại Hy Lạp. Theo bản kể của nhà thơ La Mã Ovid, Narcissus đẹp đến mức nhiều người đem lòng yêu, trong đó có tiên nữ Echo, nhưng chàng lạnh lùng từ chối tất cả. Để trừng phạt, nữ thần báo oán Nemesis khiến chàng một hôm cúi xuống hồ nước và say mê chính cái bóng của mình. Chàng ngồi đó mãi, không rời đi được, cho đến khi chết. Ở chỗ ấy mọc lên một loài hoa mang tên chàng, chính là hoa thủy tiên.
Câu chuyện hay ở chỗ Narcissus không xấu xa gì. Chàng chỉ không nhìn được ai ngoài mình. Cái giá của nó là mất cả những người từng thương mình, rồi mất luôn chính mình.
Khi nào tự luyến không còn là chuyện đùa?
Thích chụp ảnh, thích được khen là chuyện bình thường của tuổi trẻ. Trong y học có thuật ngữ rối loạn nhân cách ái kỷ (narcissistic personality disorder), nhưng đó là chẩn đoán chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý mới đưa ra sau khi thăm khám. Đừng dùng nó để gán cho bạn bè; còn nếu bạn thấy mình hay người thân thật sự khổ sở vì chuyện này, hãy nói với người lớn tin cậy hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý.
Tự luyến qua mấy câu hỏi hay gặp
Tự luyến có nghĩa là gì khi bạn bè nói với mình?
Phần lớn là trêu, ý bảo bạn đang khen mình hơi nhiều. Nếu câu ấy lặp lại thường xuyên, có thể nghĩ thêm xem mình có hay kéo mọi câu chuyện về bản thân không.
Tự luyến có phải là bệnh không?
Theo nghĩa thường ngày thì không. Từ này chỉ gần với một rối loạn khi có chẩn đoán của chuyên gia, và việc ấy không thể tự kết luận qua mấy tấm ảnh hay vài câu nói.
Yêu bản thân và tự luyến khác nhau chỗ nào?
Yêu bản thân là chăm sóc, tôn trọng mình mà vẫn thấy người khác. Tự luyến là chỉ thấy mình, cần người khác chủ yếu để được ngắm và được khen.
Hay đăng ảnh selfie có phải là tự luyến không?
Không hẳn. Selfie là ảnh tự chụp chính mình; chụp nhiều chưa chắc đã tự luyến. Tự luyến nói về thái độ, không nói về số ảnh.