Sa đọa là tính từ chỉ lối sống, tinh thần đã trượt xuống chỗ tồi tệ: ăn chơi buông thả, bỏ mặc chừng mực, ngày càng hư hỏng mà không tự dừng lại được. Người Việt hay nói “ăn chơi sa đọa”, “lối sống sa đọa”. Đây là lời chê nặng, gần với trụy lạc và đồi bại, nặng hơn hẳn chữ sa ngã.
| Nghĩa ngắn | Tồi tệ về lối sống, về tinh thần; hư hỏng vì buông thả |
| Loại từ | Tính từ (“ăn chơi sa đọa”, “trở nên sa đọa”) |
| Gốc chữ | “Sa” là rơi, sa xuống; “đọa” (墮) là chữ Hán nghĩa rơi, rụng |
| Sắc thái | Chê trách nặng, dùng trong văn viết, báo chí, nghị luận |
Sa đọa: hai lần rơi xuống
Chữ đọa (墮) trong từ điển Hán Nôm có nghĩa gốc là rơi, rụng. Thiều Chửu giảng thêm một ý rất gần với cách dùng của người Việt: người mỗi ngày một hư hỏng thì gọi là đọa lạc (墮落). Cùng một chữ ấy còn nằm trong đày đọa, đọa đày, nơi nó mang nghĩa bị dìm xuống chỗ khổ sở.
Còn sa thì quen thuộc hơn nhiều: mưa sa, sa chân, sa lầy, sa cơ, sa lưới. Lúc nào nó cũng là rơi xuống một chỗ khó thoát ra. Ghép “sa” với “đọa”, tiếng Việt có một từ mà cả hai chữ cùng chỉ một chuyển động: tụt dần xuống. Vì vậy sa đọa không tả một lần lỡ bước, nó tả cả một quá trình trượt dài.
Từ này hay bị viết nhầm thành “xa đọa” do nhiều vùng đọc s và x như nhau. Cách viết đúng và mẹo nhớ có trong bài phân biệt sa đọa với xa đọa.
Ăn chơi sa đọa nghĩa là sao?
Mục từ trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học giảng gọn: tồi tệ về lối sống, về tinh thần. Wiktionary tiếng Việt diễn đạt mạnh tay hơn, xem sa đọa là trụy lạc, ăn chơi tới mức đồi bại. Đặt hai cách giảng cạnh nhau sẽ thấy điểm chung: từ này nói về lối sống đã thành nếp, không phải một việc làm sai riêng lẻ.
“Ăn chơi sa đọa” vì thế là kiểu ăn chơi không còn giới hạn: tiêu tiền không tiếc, bỏ bê việc học, việc làm, mặc kệ gia đình, sống chỉ để chạy theo khoái lạc. Một vài ví dụ trong các ngữ cảnh khác nhau:
- Trong truyện: Từ ngày phất lên, cậu ấm bỏ cả sổ sách, sống sa đọa giữa những bữa tiệc thâu đêm.
- Trong bình luận văn học: Tác giả vẽ ra một giới thượng lưu sa đọa, giàu có mà rỗng tuếch.
- Trong lời khuyên của người lớn: Chơi bời thì cũng có lúc, nhưng đừng để mình trượt vào lối sống sa đọa.
- Trong báo chí: Bộ phim bị phê phán vì tô hồng một lối sống sa đọa.
Chữ này dùng được cho cả một tập thể. Có thể nói một tầng lớp, một triều đình hay một thứ văn hóa sa đọa khi muốn chê nó đã mục ruỗng từ bên trong.
Tả một cuộc vui náo loạn, nhảy nhót, rượu chè thâu đêm thì báo chí hay dùng chữ thác loạn, chữ nhắm vào cuộc chơi mất kiểm soát hơn là cả một lối sống.
Sa đọa, sa ngã, trụy lạc, đồi bại nặng nhẹ ra sao?
| Từ | Nét chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sa ngã | Động từ; trở nên hư hỏng vì không giữ được mình trước cám dỗ. Nhấn vào lúc bắt đầu sa chân | sa ngã trước đồng tiền |
| Sa đọa | Tính từ; lối sống đã tồi tệ, buông thả kéo dài | sống sa đọa nhiều năm |
| Trụy lạc | Sa vào lối ăn chơi thấp hèn, xấu xa; rất gần sa đọa | bị lôi vào vòng trụy lạc |
| Đồi bại | Hư hỏng tới mức tồi tệ về đạo đức; thường đi với “đạo đức”, “phong hóa” | hành vi đồi bại |
Một mẹo nhớ: sa ngã là bước hụt đầu tiên, sa đọa là khi đã trượt đến đáy dốc. Người ta có thể sa ngã một lần rồi đứng dậy, như nhiều nhân vật vấp phải sức hút của những thứ cám dỗ rồi tỉnh ra. Nói ai sa đọa là đã nặng lời hơn nhiều.
Trái nghĩa với sa đọa là sống lành mạnh, đứng đắn, có chừng mực. Còn khi người đã sa đọa quay đầu, tiếng Việt có những chữ như tu tỉnh, hoàn lương, làm lại cuộc đời.
Gần nhóm này còn có chữ tha hóa nhân cách, nhấn vào quá trình con người biến chất dần, như trường hợp Chí Phèo trong truyện Nam Cao.
Bàn về lối sống sa đọa trong bài nghị luận
Đề nghị luận về lối sống buông thả của một bộ phận người trẻ thường cần chữ này. Có thể triển khai theo bốn ý:
- Giải thích: sa đọa là lối sống chạy theo hưởng thụ, bỏ qua giới hạn đạo đức, càng ngày càng tụt dốc.
- Biểu hiện: ham chơi bỏ học, tiêu xài hoang phí để ra vẻ, kết bè với những nhóm bạn xấu, coi thường lời khuyên của gia đình.
- Nguyên nhân và hậu quả: thiếu mục tiêu sống, thiếu sự quan tâm, bị lôi kéo; hậu quả là sức khỏe, học hành, các mối quan hệ cùng đổ vỡ.
- Bài học: biết dừng đúng lúc, tìm niềm vui lành mạnh, và đừng nhầm cái hào nhoáng bề ngoài với giá trị thật, điều mà bài giải nghĩa lối sống phù phiếm cũng chỉ ra.
Khi viết, nên dùng chữ sa đọa cho hành vi và lối sống, đừng dùng để dán nhãn cả một con người. Câu “Lối sống ấy đang khiến cậu ta sa đọa” vừa đúng nghĩa vừa còn chừa cho nhân vật một lối quay về.
Sa đọa trong lời ăn tiếng nói
Sa đọa là danh từ hay tính từ?
Sa đọa là tính từ, nên ta nói “sống sa đọa”, “trở nên sa đọa”. Muốn dùng như danh từ thì thêm “sự”: sự sa đọa của một tầng lớp.
Sa đọa và sa đoạ, viết kiểu nào đúng?
Cả hai đều đúng, chỉ khác chỗ đặt dấu nặng. Từ điển cũ hay in “sa đoạ” theo kiểu đặt dấu cũ; văn bản ngày nay thường viết “sa đọa”. Điều cần tránh là viết “xa đọa”.
Thiên thần sa đọa là gì?
Đây là một cách dịch cụm fallen angel trong truyện, phim phương Tây: thiên thần bị đày khỏi thiên đường vì phạm lỗi. Cách dịch quen hơn là “thiên thần sa ngã”; chữ “sa đọa” nhấn mạnh việc đã hư hỏng hẳn.
Sa đọa tiếng Anh là gì?
Tùy ngữ cảnh có thể dịch là depraved, decadent hoặc dissolute. “Lối sống sa đọa” thường được dịch là a dissolute life hay a decadent lifestyle.