Bản lĩnh là tính cách của người có năng lực và tự tin, dám chịu trách nhiệm về việc mình làm, không lùi bước khi gặp khó khăn hay áp lực. Hỏi “bản lĩnh nghĩa là gì” thì đây là cách giảng gần với từ điển nhất. Người có bản lĩnh không phải người không biết sợ, mà là người vẫn đứng vững và tự quyết được khi đang sợ.
| Nghĩa ngắn | Đủ năng lực, tự tin, dám chịu trách nhiệm, không chùn bước trước trở ngại |
| Gốc từ | Hán Việt 本領: bản (gốc, vốn có) + lĩnh (cổ áo, phần cốt yếu; nhận lấy) |
| Loại từ | Danh từ; trong khẩu ngữ còn dùng như tính từ: “anh ấy rất bản lĩnh” |
| Viết khác | Bản lãnh (cách đọc phổ biến ở miền Nam) |
Bản lĩnh trong từ điển: một danh từ, một tính từ
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) ghi bản lĩnh trước hết là danh từ, chỉ tính cách của người có năng lực, tự tin, dám chịu trách nhiệm và không lùi bước trước khó khăn. Ta nói thiếu bản lĩnh, bản lĩnh nghề nghiệp, bản lĩnh chính mình.
Bên cạnh đó là cách dùng tính từ, được từ điển đánh dấu là khẩu ngữ: một con người rất bản lĩnh. Trong bài văn, cách dùng danh từ an toàn hơn; còn khi nói chuyện thì khen “bạn ấy bản lĩnh thật” nghe hoàn toàn tự nhiên.
Gói lại, bản lĩnh có ba mảnh ghép. Thứ nhất là năng lực: có hiểu biết, có tay nghề thì mới có chỗ dựa. Thứ hai là sự tự tin: tin vào phán đoán của mình chứ không nghiêng theo đám đông. Thứ ba là dám chịu trách nhiệm: làm rồi thì nhận cả phần đúng lẫn phần sai. Thiếu mảnh nào, chữ bản lĩnh cũng hụt đi một nửa.
Chữ 本 và chữ 領 nói gì
Chữ bản (本) vẽ một cái cây có vạch ở gốc, nghĩa đầu tiên là gốc cây, rồi thành cỗi nguồn, cái vốn có. Từ cùng họ: căn bản, bản chất, bản tính, bản năng. Chữ lĩnh (領) nghĩa gốc là cái cổ, cổ áo; từ đó ra nghĩa phần cốt yếu (như yếu lĩnh), nghĩa thống suất (thủ lĩnh, suất lĩnh) và nghĩa nhận lấy (lĩnh lương).
Cổ áo là chỗ người ta nắm để nhấc cả chiếc áo lên. Ghép với chữ “gốc”, bản lĩnh gợi một cái lõi vững bên trong, thứ giữ cho cả con người đứng thẳng.
Có một điểm thú vị: trong tiếng Hán hiện đại, 本领 chủ yếu nghĩa là tài cán, kĩ năng, gần với “bản sự”. Tiếng Việt thì kéo chữ này về phía tính cách. Người Việt nói “có bản lĩnh” là nói đến sự cứng cỏi, dám đương đầu, chứ ít khi chỉ để khen ai giỏi nghề.
Bản lĩnh khác dũng cảm, liều lĩnh và cứng đầu chỗ nào
| Từ | Điểm cốt lõi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bản lĩnh | Vững vàng, tự quyết, có hiểu biết làm nền, dám nhận trách nhiệm | Giữ quan điểm đúng dù cả nhóm phản đối, nhưng sẵn lòng nghe lý lẽ |
| Dũng cảm | Dám đối mặt nguy hiểm, đau đớn trong một tình huống | Nhảy xuống nước cứu người |
| Liều lĩnh | Dám làm nhưng không tính hậu quả | Vượt đèn đỏ để “thử cảm giác mạnh” |
| Cứng đầu, bảo thủ | Giữ ý mình kể cả khi đã thấy sai | Biết mình nhầm mà vẫn cãi cho bằng được |
| Hèn nhát, nhu nhược | Trái nghĩa: sợ trách nhiệm, dễ bị người khác dắt mũi | Làm sai thì đổ lỗi, gặp áp lực thì buông |
Ranh giới khó nhất là giữa bản lĩnh và cứng đầu. Người bản lĩnh đổi ý được khi có lý do xác đáng, người cứng đầu thì không. Sự tự tin là một nửa của bản lĩnh, nhưng tự tin quá đà thành tự cao; chỗ khác nhau giữa hai thứ ấy có trong bài sống tự tin mà không thành tự cao. Còn nếu cần tách bản lĩnh khỏi những phẩm chất rất gần như ý chí, nghị lực, kiên trì, có thể đọc bảng so sánh ở bài phân biệt ý chí, nghị lực với kiên trì.
Viết đoạn nghị luận về bản lĩnh sống
Đề “Suy nghĩ về bản lĩnh của người trẻ” hay “Bản lĩnh sống trong thời đại số” xuất hiện khá đều ở lớp 9 đến lớp 12. Một khung ý gọn:
- Giải thích: bản lĩnh là sự vững vàng, tự chủ trong suy nghĩ và hành động, dựa trên hiểu biết, dám chịu trách nhiệm.
- Biểu hiện ở tuổi học trò: dám nói “không” với gian lận thi cử dù bạn bè rủ rê; tự chọn ngành học theo năng lực thay vì theo phong trào; giữ ý kiến riêng trên mạng xã hội mà không chửi bới ai.
- Vì sao cần: người có bản lĩnh ít bị cuốn theo tin giả, đám đông, lời khen chê; họ đứng dậy nhanh sau thất bại vì không đổ cho người khác.
- Phân biệt và phê phán: bản lĩnh không phải ngang bướng hay liều lĩnh; phê phán lối sống a dua, thiếu chính kiến.
- Bài học: rèn từ việc nhỏ như tự làm bài, tự nhận lỗi, tự đặt mục tiêu và đi đến cùng.
Muốn xem cách người khác triển khai một đề tư tưởng, đạo lí thành bài hoàn chỉnh, có thể tham khảo tuyển bài văn nghị luận đạo lí của học sinh lớp 11.
Bản lĩnh qua những câu hỏi ngắn
Người có bản lĩnh là người như thế nào?
Là người biết mình muốn gì, có đủ hiểu biết để tự quyết, và dám nhận hậu quả của lựa chọn. Họ vẫn lắng nghe góp ý, nhưng không đổi hướng chỉ vì sợ bị chê.
Bản lĩnh sống là gì?
Là bản lĩnh nhìn ở quy mô cả cuộc đời: giữ được giá trị của mình trước cám dỗ, áp lực, khó khăn kéo dài. Cụm này hay gặp trong đề nghị luận xã hội.
Bản lĩnh và bản lãnh, viết thế nào đúng?
Cả hai đều có. Chữ 領 đọc là lĩnh hoặc lãnh, nên từ điển ghi bản lãnh là từ đồng nghĩa. Trong văn bản phổ thông, bản lĩnh được dùng nhiều hơn.
Bản lĩnh tiếng Anh là gì?
Tùy ngữ cảnh: strength of character, backbone, courage; nói về sự vững vàng khi chịu áp lực thì dùng composure hoặc grit.