Quốc thiều là phần nhạc không lời của quốc ca, được tấu lên trong các nghi lễ trang trọng của một nước. Ở Việt Nam, quốc thiều là giai điệu bài Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao; khi có cả lời và người hát thì gọi là quốc ca. Người ta nói “cử quốc thiều” chứ không nói “hát quốc thiều”, vì đây là nhạc để dàn nhạc tấu hoặc để phát từ bản thu.
| Nghĩa ngắn | Nhạc của bài quốc ca, không kèm lời hát |
| Gốc từ | Hán Việt 國韶: quốc (nước) + thiều (khúc nhạc trang trọng) |
| Ở Việt Nam | Giai điệu bài Tiến quân ca (Văn Cao) |
| Dịp dùng | Lễ thượng cờ, đón nguyên thủ, quốc tang, thể thao quốc tế |
| Động từ đi kèm | Cử (cử quốc thiều), tấu, phát |
Chữ thiều trong quốc thiều từ đâu ra?
Chữ thiều (韶) có một lai lịch rất cổ. Các từ điển chữ Hán ghi đó là tên khúc nhạc thời vua Thuấn nhà Ngu, ông vua mà sử sách Trung Hoa coi là thời thịnh trị. Sách Luận ngữ kể rằng Khổng Tử ở nước Tề nghe nhạc Thiều mà ba tháng không biết mùi thịt. Từ tên riêng của một khúc nhạc, thiều dần mang nghĩa chung là nhạc cổ, nhạc đẹp, rồi nghĩa tốt đẹp: thiều quang là ánh sáng đẹp của mùa xuân, cũng dùng để chỉ tuổi xuân.
Ghép quốc (國, nước) với thiều, ta có “khúc nhạc của nước”. Từ điển của Nguyễn Quốc Hùng giảng chữ thiều theo đúng hướng ấy: về sau được hiểu là bài nhạc chính thức của quốc gia, cử lên trong các dịp lễ. Một chữ gốc từ cung đình cổ, nay được dùng cho nghi lễ của nhà nước hiện đại.
Quốc thiều nghĩa là phần nhạc của quốc ca
Từ điển tiếng Việt định nghĩa quốc thiều rất ngắn: nhạc của bài quốc ca, kèm ví dụ quen thuộc “cử quốc thiều”. Văn bản hướng dẫn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng tách bạch hai khái niệm: quốc ca gồm cả giai điệu lẫn lời ca của Tiến quân ca, còn quốc thiều chỉ là phần giai điệu.
Bài Tiến quân ca do nhạc sĩ Văn Cao sáng tác; Hiến pháp năm 1946 đã xác định bài này là quốc ca, và Hiến pháp năm 1992 tiếp tục khẳng định điều đó. Muốn biết thêm về người viết ra giai điệu ấy, có thể đọc trang cuộc đời và sự nghiệp của Văn Cao. Quốc ca, quốc kỳ, quốc huy cùng với tên nước là những dấu hiệu nhận diện một quốc gia; riêng chuyện tên gọi chính thức của nước ta qua các thời, bài giải nghĩa hai chữ quốc hiệu đã bàn kỹ.
Quốc thiều và quốc ca: đặt cạnh nhau
| Tiêu chí | Quốc ca | Quốc thiều |
|---|---|---|
| Thành phần | Nhạc và lời | Chỉ có nhạc |
| Cách thể hiện | Hát (hát trực tiếp hoặc hát theo bản thu) | Cử, tấu bằng quân nhạc, dàn nhạc hoặc phát bản ghi âm |
| Dịp thường gặp | Lễ chào cờ ở trường học, cơ quan; lễ kỷ niệm, khai giảng | Lễ thượng cờ, lễ đón khách cấp nhà nước, lễ tang cấp nhà nước, thi đấu quốc tế |
| Động từ đi kèm | Hát quốc ca | Cử quốc thiều |
Hai thứ này không loại trừ nhau. Trong nhiều buổi lễ, quốc thiều được tấu và mọi người cùng hát lời theo, lúc ấy tức là đang hát quốc ca.
Khi nào cử quốc thiều và người dự lễ đứng ra sao?
Quốc thiều vang lên ở những nơi cần sự trang nghiêm mà không đặt ra yêu cầu ai cũng hát:
- Lễ thượng cờ: lá cờ được kéo lên trong tiếng nhạc.
- Lễ đón nguyên thủ nước ngoài: quân nhạc cử quốc thiều của cả hai nước.
- Lễ quốc tang, lễ tang cấp nhà nước: chỉ cử nhạc, không hát.
- Sự kiện thể thao quốc tế: thường là trước trận đấu, hoặc lúc trao huy chương vàng khi quốc kỳ của người thắng cuộc được kéo lên.
Người dự lễ đứng nghiêm, hướng về phía quốc kỳ và giữ trật tự cho tới khi nhạc dứt. Quân đội, công an thực hiện theo điều lệnh riêng của ngành.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều người để ý khi xem bóng đá: lúc cầu thủ đứng thành hàng và đồng thanh cất lời, thật ra họ đang hát quốc ca trên nền quốc thiều phát qua loa sân vận động. Còn trong lễ trao huy chương, nhiều khi chỉ có tiếng nhạc, và người đứng trên bục cao nhất thường lặng im nhìn lá cờ, có khi rơm rớm nước mắt. Cảm xúc ấy gần với điều mà bài tình yêu nước qua chữ ái quốc gọi tên.
Người lo dàn dựng nghi thức, treo cờ, xếp chỗ ngồi cho những buổi lễ như vậy thường thuộc ban khánh tiết của đơn vị tổ chức.
Quốc thiều ở sân trường, sân bóng và lễ đón khách
Cử quốc thiều là gì?
Cử là tấu lên, cho vang lên. Cử quốc thiều là cho dàn nhạc tấu hoặc phát bản thu phần nhạc của quốc ca trong một nghi lễ. Chữ cử này cũng có trong “cử nhạc”, “cử nhạc tang”.
Quốc thiều Việt Nam là bài gì?
Là giai điệu bài Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao, cũng chính là nhạc của Quốc ca Việt Nam.
Chào cờ ở trường là hát quốc ca hay cử quốc thiều?
Trong lễ chào cờ ở trường học, học sinh hát quốc ca, có thể hát theo nhạc đệm hoặc bản thu. Chỉ khi nhạc vang lên mà không ai hát lời thì mới gọi đúng là cử quốc thiều.
Quốc thiều có lời không?
Không. Quốc thiều chỉ là nhạc. Khi người dự lễ cất tiếng hát theo giai điệu ấy, thứ vang lên đã là quốc ca, gồm cả nhạc lẫn lời.