Quan liêu là lối làm việc, quản lý chỉ dựa vào mệnh lệnh, giấy tờ, thủ tục, xa rời thực tế và xa rời những người mình phục vụ. Nói ai đó “quan liêu” là chê họ ngồi bàn giấy mà quyết việc, không xuống tận nơi xem tình hình. Ở nghĩa cũ, từ này còn chỉ tầng lớp quan lại nói chung, như trong cụm “bộ máy quan liêu phong kiến”.
| Nghĩa ngắn | Làm việc theo giấy tờ, mệnh lệnh, xa rời thực tế |
| Nghĩa cũ | Quan lại nói chung |
| Loại từ | Tính từ (thói quan liêu); danh từ ở nghĩa cũ |
| Gốc từ | Hán Việt 官僚: quan (người làm quan) + liêu (bạn đồng sự) |
| Sắc thái | Chê trách, phê phán |
Từ điển giảng quan liêu thế nào?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) ghi hai nét nghĩa. Nét thứ nhất đã cũ: quan liêu là quan lại nói chung, cả một tầng lớp người làm quan. Nét thứ hai mới là nghĩa hay dùng: cách lãnh đạo, chỉ đạo thiên về mệnh lệnh, giấy tờ, xa rời thực tế, xa rời quần chúng.
Từ nghĩa thứ hai, người ta nói thói quan liêu, tác phong quan liêu, bệnh quan liêu. Chữ “bệnh” ở đây là cách nói ví von: quan liêu được coi như một thứ tật xấu trong cách làm việc, dễ lây và khó chữa.
Trong tiếng Anh, khái niệm gần nhất là bureaucracy (bộ máy hành chính) và tính từ bureaucratic. Người Anh còn có thành ngữ red tape, “băng đỏ”, chỉ những thủ tục rườm rà, cứng nhắc gây cản trở không cần thiết. Hình ảnh ấy khá giống với “giấy tờ chồng chất” mà người Việt hay chê.
Một vài dấu hiệu dễ thấy của lối làm việc quan liêu:
- ra quyết định từ văn phòng, không hỏi người trực tiếp làm việc;
- bắt người khác đi lại nhiều lần chỉ vì thiếu một tờ giấy không thật cần;
- coi trọng báo cáo đẹp hơn kết quả thật;
- đùn đẩy: việc gì cũng “không thuộc thẩm quyền của tôi”.
Chữ quan, chữ liêu và nghĩa ban đầu
Quan liêu là từ Hán Việt, viết 官僚. Chữ quan (官) là người làm việc cho triều đình, nhà nước, như trong quan lại, làm quan. Chữ liêu (僚) theo Thiều Chửu là người bằng vai, bạn cùng làm việc, như trong đồng liêu (người cùng làm quan với mình).
Ghép lại, nghĩa gốc của quan liêu chỉ đơn giản là “những người làm quan”, trung tính, không khen không chê. Về sau, vì người ta quá quen với hình ảnh viên quan ngồi công đường, chỉ biết sai bảo, đóng dấu, ít khi hiểu đời sống của dân, nghĩa của từ trượt dần sang hướng chê. Đó là lý do quan liêu hiện chủ yếu dùng như một tính từ phê phán.
Quan liêu khác hách dịch, tham nhũng ra sao?
Mấy từ này hay đi chung trong báo chí, nhưng nghĩa không trùng nhau.
| Từ | Nghĩa chính | Khác quan liêu ở chỗ |
|---|---|---|
| Hách dịch | Ra oai, tỏ ra có quyền để bắt nạt người khác | Nhấn vào thái độ kẻ cả; quan liêu nhấn vào cách làm việc xa thực tế |
| Cửa quyền | Lợi dụng chỗ ngồi để làm khó người cần giải quyết việc | Có ý dùng quyền làm khó; quan liêu có khi chỉ do lười, máy móc |
| Tham nhũng | Lợi dụng chức vụ để chiếm của công, nhận hối lộ | Là hành vi vi phạm pháp luật vì lợi riêng; quan liêu là tác phong |
| Máy móc | Làm theo khuôn, không linh hoạt | Rộng hơn, ai cũng có thể máy móc; quan liêu gắn với người có trách nhiệm quản lý |
Từ trái nghĩa với quan liêu thường được dùng là sâu sát, thực tế, gần gũi, đi sâu đi sát. Người làm việc không quan liêu là người chịu xuống tận nơi, nghe tận tai, rồi mới quyết.
Viên quan phủ trong Sống chết mặc bay
Văn học Việt Nam có một chân dung quan liêu kinh điển: viên quan phủ trong truyện ngắn Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn, học trong chương trình Ngữ văn 7. Đêm mưa to, nước sông dâng, cả trăm dân phu lội bùn, dầm mưa giữ đê. Trong khi đó, quan “phụ mẫu” ngồi trong ngôi đình cao ráo, kẻ hầu người hạ vây quanh, mải mê đánh tổ tôm. Có người chạy vào báo đê sắp vỡ, quan quát mắng rồi giục chơi tiếp. Khi đê vỡ thật, dân lâm cảnh nhà trôi, người chết, còn quan đang hả hê vì ù ván bài.
Tác giả không cần dùng chữ “quan liêu”, nhưng toàn bộ câu chuyện là một bức tranh về nó: người có trách nhiệm cao nhất lại xa nhất với cái khổ của dân. Phép tương phản giữa cảnh trong đình và ngoài đê làm cho thói vô trách nhiệm ấy hiện ra rõ đến mức người đọc thấy phẫn nộ.
Bàn về thói quan liêu trong một bài nghị luận
Đề nghị luận xã hội đôi khi yêu cầu bàn về lối sống, lối làm việc thiếu trách nhiệm, và quan liêu là một khía cạnh có thể khai thác. Vài hướng triển khai:
- Giải thích: quan liêu là làm việc theo giấy tờ, mệnh lệnh, xa rời thực tế và con người; nó có thể có ở bất cứ tổ chức nào, từ cơ quan đến công ty, trường học.
- Biểu hiện: thủ tục rườm rà, họp nhiều mà ít việc, báo cáo hình thức, đùn đẩy trách nhiệm. Lấy một ví dụ nhỏ, gần đời sống học sinh: một ban tổ chức chỉ phát thông báo trên giấy mà không hỏi xem học sinh có thật sự cần hoạt động ấy hay không.
- Tác hại: việc chậm, quyết định sai vì thiếu thông tin, người dân và người lao động mất lòng tin.
- Bài học: người làm việc gì cũng nên lắng nghe, đi xuống thực tế, coi kết quả thật quan trọng hơn hình thức. Đó cũng là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm với công việc được giao.
Có thể đặt quan liêu cạnh thói sống vô cảm, thờ ơ trước nỗi đau người khác: cả hai đều bắt đầu từ việc không chịu nhìn vào đời sống thật của con người.
Ba câu hỏi nhỏ quanh chữ quan liêu
Bệnh quan liêu là gì?
Là cách nói ví von chỉ thói quan liêu đã thành nếp, lặp đi lặp lại trong một tổ chức: chỉ đạo bằng giấy tờ, ít đi thực tế, nặng hình thức. Gọi là “bệnh” để nhấn mạnh nó gây hại và cần chữa.
Quan liêu tiếng Anh là gì?
Thường dịch là bureaucratic (tính từ) hoặc bureaucracy (danh từ). Muốn nói riêng về thủ tục rườm rà thì dùng red tape.
Quan liêu chỉ có trong cơ quan nhà nước phải không?
Không. Doanh nghiệp, trường học, bệnh viện hay một câu lạc bộ nhỏ cũng có thể quan liêu, khi người quản lý chỉ nhìn giấy tờ mà quên con người và kết quả thực tế.