Đạo văn là lấy câu chữ, ý tưởng hoặc cách diễn đạt của người khác rồi đưa vào bài của mình như thể mình tự nghĩ ra, không ghi rõ tác giả và nguồn. Tiếng Anh gọi là plagiarism. Chép nguyên văn hay chỉ đổi vài từ mà giữ nguyên mạch ý đều có thể bị coi là đạo văn; trích dẫn có ngoặc kép và ghi nguồn thì không.
| Khái niệm | Nhận lời, ý của người khác làm của mình, không ghi nguồn |
| Chữ Hán | 盜文: đạo (trộm) + văn (chữ nghĩa, bài viết) |
| Thuộc | Vấn đề đạo đức học thuật, kĩ năng viết; có trường hợp vi phạm quyền tác giả |
| Dấu hiệu nhận biết | Câu, đoạn, ý trùng với nguồn có trước mà không có ngoặc kép, không ghi nguồn |
| Học ở | Ngữ văn 9: phần tiếng Việt về cách trích dẫn để tránh đạo văn |
Đạo văn là trộm chữ hay trộm ý?
Thế nào là đạo văn? Câu trả lời ngắn: trộm cả hai. Theo Wikipedia tiếng Việt, thứ bị lấy có thể là lời văn, suy nghĩ, ý tưởng hay lối diễn đạt riêng của một người, miễn là người lấy coi chúng như do mình làm ra; cùng trang ấy cũng nói rõ khái niệm này chưa có một định nghĩa thống nhất. Các tài liệu về chuẩn mực trích dẫn của trường đại học trong nước đi theo hướng tương tự: cái bị lấy có thể là một câu văn, một đoạn lập luận, một dàn ý hay một ý tưởng nghiên cứu.
Chữ đạo ở đây là chữ 盜, nghĩa là trộm, cùng gốc với đạo tặc, đạo chích. Nó khác hẳn chữ 道 trong đạo đức, đạo lý, dù đọc giống nhau; chuyện hai chữ cùng âm này được kể ở bài chữ đạo 道 và chữ đạo 盜 khác nhau ra sao. Theo lối ghép ấy, tiếng Việt có thêm đạo nhạc, đạo thơ, đạo ý tưởng, đạo thiết kế.
Điều cần nhớ: đạo văn trước hết là chuyện trung thực, sau đó mới tới chuyện luật. Một bài viết tay ở lớp, không ai kiện, vẫn là đạo văn nếu chép bài mẫu mà nộp như bài mình. Ngược lại, chép có ghi nguồn chưa chắc đã ổn nếu cả bài gần như chỉ là phần chép.
Năm kiểu đạo văn hay gặp
| Kiểu | Làm thế nào | Ví dụ ở trường |
|---|---|---|
| Chép nguyên văn | Lấy nguyên câu, nguyên đoạn, không ngoặc kép, không nguồn | Dán một đoạn văn mẫu trên mạng vào bài kiểm tra |
| Xào lời (đạo chắp vá) | Thay từ đồng nghĩa, đảo trật tự câu, giữ nguyên mạch ý | Đổi “xúc động” thành “cảm động”, giữ y các ý và thứ tự |
| Lấy ý, giấu nguồn | Diễn đạt bằng lời mình nhưng ý tưởng, dàn ý là của người khác | Dùng nguyên dàn ý ba luận điểm của một bài phê bình |
| Ghi nguồn sai | Có trích nhưng ghi sai tác giả, hoặc ghi nguồn cho một phần rồi chép tiếp phần khác | Gán một câu nói cho nhà văn chưa từng nói |
| Tự đạo văn | Dùng lại bài cũ của chính mình như bài mới mà không nói rõ | Nộp lại bài thi năm trước cho một cuộc thi khác |
Kiểu thứ hai và thứ ba khó thấy nhất, vì người viết thường tin rằng “mình đã viết lại rồi”. Nhưng nếu bỏ nguồn ra mà người đọc vẫn nhận ra từng bước lập luận của bài gốc, thì phần việc của người viết chỉ là đổi chữ.
Nhận ra một đoạn văn bị đạo bằng cách nào?
- Giọng văn đổi đột ngột. Một bài đang viết giản dị bỗng có một đoạn rất trau chuốt, đầy thuật ngữ phê bình, rồi lại trở về giọng cũ.
- Ý trùng cả thứ tự. Hai bài cùng nói về một tác phẩm thì trùng ý là bình thường; trùng y thứ tự luận điểm, cùng dẫn chứng, cùng câu chuyển đoạn thì không còn là tình cờ.
- Có câu “của ai đó” mà không có tên. Những câu kiểu “có nhà nghiên cứu cho rằng…” nhưng không nói ai, ở sách nào, thường là dấu vết của một đoạn bị lấy rồi bỏ mất nguồn.
- Thông tin không khớp với người viết. Bài của học sinh lớp 9 mà nói “trong nhiều năm giảng dạy, tôi thấy…” là đã lộ chỗ chép.
Ở bậc đại học, các trường dùng thêm phần mềm so trùng văn bản; nhưng với bài văn ở lớp, mắt người đọc kĩ vẫn là công cụ tốt nhất. Chương trình Ngữ văn 9 có hẳn phần tiếng Việt về trích dẫn tài liệu để tránh đạo văn, được nhắc lại ở phần ôn tập học kì I lớp 9 của bộ Chân trời sáng tạo.
Trích dẫn, tham khảo, đạo văn: ranh giới ở đâu?
| Việc làm | Có ghi nguồn? | Đánh giá |
|---|---|---|
| Trích nguyên văn trong ngoặc kép | Có: tác giả, tác phẩm, nơi in | Hợp lệ, nếu phần trích ngắn và phục vụ ý của mình |
| Dẫn gián tiếp (thuật lại ý) | Có: “theo…”, “như … nhận xét” | Hợp lệ |
| Đọc nhiều bài rồi tự viết, ý đã thành của mình | Không bắt buộc với kiến thức phổ thông | Tham khảo, không phải đạo văn |
| Chép hoặc xào lời, không nhắc nguồn | Không | Đạo văn |
| Ghi nguồn nhưng cả bài gần như chỉ là phần chép | Có | Không còn là trích dẫn hợp lý |
Về pháp luật, Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cho phép trích dẫn tác phẩm đã công bố mà không phải xin phép, không phải trả tiền trong một số trường hợp, như để bình luận, minh họa trong tác phẩm của mình hay để giảng dạy trong nhà trường không nhằm mục đích thương mại. Điều kiện chung là không làm sai ý tác giả và phải ghi tên tác giả, nguồn gốc tác phẩm. Nói cách khác, luật cũng đặt việc ghi nguồn làm điểm mấu chốt, giống như chuẩn mực trong lớp học.
Ghi nguồn đúng cũng là một biểu hiện của lòng trung thực trong học tập: người đọc biết chỗ nào là của bạn, chỗ nào bạn mượn, và đánh giá bạn đúng với phần bạn thật sự làm.
Một đoạn văn về Bếp lửa, ba cách viết
Để thấy ranh giới rõ hơn, giả sử một trang tham khảo có câu sau (câu này do chúng tôi tự viết để làm ví dụ): “Bếp lửa không chỉ là vật dụng quen thuộc trong căn nhà nghèo mà đã hóa thành hình ảnh người bà tần tảo, nhóm lên niềm tin cho đứa cháu.” Ba học sinh đưa ý này vào bài phân tích bài thơ Bếp lửa của Bằng Việt theo ba cách.
Cách 1, chép nguyên. Học sinh A dán y câu trên vào bài, không ngoặc kép, không ghi nguồn. Đây là đạo văn trực tiếp: câu chữ và ý đều của người khác, người chấm lại tưởng là của A.
Cách 2, xào lời. Học sinh B viết: “Bếp lửa chẳng những là đồ vật thân thuộc trong ngôi nhà khó khăn mà còn trở thành hình tượng người bà chịu thương chịu khó, thắp lên niềm tin cho cháu.” Đọc lướt thì thấy khác, nhưng từng vế câu đều được thay từ đồng nghĩa theo đúng thứ tự. Đây vẫn là đạo văn, kiểu chắp vá.
Cách 3, dẫn có nguồn và thêm ý mình. Học sinh C viết: “Như một bài bình trên trang tham khảo X nhận xét, bếp lửa đã thành hình ảnh của chính người bà. Em còn thấy thêm một điều: mỗi lần nhắc đến bếp lửa là một lần người cháu tự nhắc mình nhớ về bà, nên hình ảnh ấy lặp lại nhiều như một nhịp thở của bài thơ.” Ý mượn được ghi rõ, phần sau là phát hiện riêng. Đây là cách làm đúng.
Muốn có ý riêng như học sinh C, cách chắc nhất là đọc kĩ văn bản trước khi đọc bài mẫu; các câu hỏi gợi mở ở bài soạn Bếp lửa của Bằng Việt là điểm bắt đầu tốt.
Luyện nhận diện đạo văn: bốn tình huống
Câu 1: Bạn Lan mở bài bằng câu tục ngữ “Uống nước nhớ nguồn” mà không ghi nguồn. Có phải đạo văn không?
Đáp án: Không. Tục ngữ là tài sản chung của dân gian, ai cũng biết, không có tác giả cụ thể để ghi. Chỉ cần đặt trong ngoặc kép và nói rõ đó là tục ngữ.
Câu 2: Bạn Minh chép một đoạn nhận xét của nhà phê bình vào bài, có ngoặc kép, nhưng ghi “theo một tài liệu trên mạng”. Đã đủ chưa?
Đáp án: Chưa đủ. Có ngoặc kép là tốt, nhưng nguồn quá mơ hồ. Cần ghi tên người viết và tên bài, tên sách hoặc trang đăng để người đọc kiểm tra lại được.
Câu 3: Bạn Hà đọc ba bài văn mẫu, gấp sách lại rồi tự viết bài theo hiểu biết của mình. Có bị coi là đạo văn không?
Đáp án: Thường là không. Đây là tham khảo: ý đã được tiêu hóa thành của mình. Tuy vậy, nếu bài viết vẫn giữ y dàn ý và dẫn chứng riêng của một bài mẫu cụ thể thì nên nhắc nguồn đó.
Câu 4: Bạn Quân nộp lại bài dự thi viết thư năm ngoái cho cuộc thi năm nay, không báo ban tổ chức. Đây là gì?
Đáp án: Tự đạo văn. Bài là của Quân, nhưng cuộc thi yêu cầu bài mới; dùng lại mà không nói rõ là đưa thông tin sai về công sức của mình.
Đạo văn, đạo ý tưởng và chuyện ghi nguồn
Đạo văn tiếng Anh là gì?
Là plagiarism; người đạo văn là plagiarist, động từ là plagiarize. Tự đạo văn được gọi là self-plagiarism.
Lấy ý tưởng của người khác có phải đạo văn không?
Có, nếu ý tưởng đó là của riêng một người, một công trình cụ thể mà bạn dùng như của mình. Kiến thức phổ thông (Nguyễn Du viết Truyện Kiều, nước sôi ở 100 độ C) thì không cần ghi nguồn.
Đạo văn có vi phạm pháp luật không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Đạo văn chủ yếu là vi phạm đạo đức học thuật; khi sao chép phần thể hiện của tác phẩm đang được bảo hộ mà không thuộc trường hợp được phép thì mới thành xâm phạm quyền tác giả.
Bị nghi đạo văn thì nên làm gì?
Giữ lại bản nháp, ghi chép, danh sách tài liệu đã đọc để chứng minh quá trình viết. Nếu đúng là quên ghi nguồn, nên nhận và bổ sung ngay; chậm sửa mới là điều khiến người khác mất tin.