Sự tích Thạch Sanh là một trong những truyện cổ tích nổi bật của Việt Nam. Câu chuyện mang đến những bài học sâu sắc về lòng dũng cảm và tình bạn. Hãy cùng khám phá hành trình kỳ diệu của nhân vật chính trong tác phẩm này.
Bạn nào cần chuẩn bị bài trước khi lên lớp có thể đọc bài soạn Thạch Sanh sách Cánh diều, có gợi ý cho từng câu.
Xưa ở quận Cao Bình có gia đình bác tiều phu Thạch Nghĩa, vợ chồng tuổi cao mà vẫn không con. Ông bà lo buồn và ra sức làm việc nghĩa. Ông thì sửa cầu, sửa cống, khơi rãnh, đắp đường. Bà thì nấu nước cho người qua đường uống.
Việc làm của gia đình họ Thạch thấu đến trời, Ngọc Hoàng cho Thái tử đầu thai xuống trần làm con nhà họ Thạch. Thạch bà thụ thai ba năm, chưa sinh con thì Thạch ông mất. Sau đó, Thạch bà sinh một con trai khôi ngô tuấn tú đặt tên là Thạch Sanh.
Cách ít năm sau, Thạch bà cũng mất, Thạch Sanh sống côi cút một mình trong túp lều tranh dưới gốc đa với một mảnh khố che thân và một cái búa đốn củi.
Năm Thạch Sanh mười ba tuổi, Ngọc Hoàng sai tiên ông xuống dạy cho chàng các môn võ nghệ và mọi phép thần thông. Một hôm có anh hàng rượu tên là Lý Thông, đi bán rượu ghé vào gốc đa nghỉ chân, thấy Thạch Sanh khỏe mạnh, lanh lợi, ở một mình, bèn kết làm anh em và đưa Thạch Sanh về nhà.
Bấy giờ ở trong vùng có một con Trăn Tinh thường bắt người ăn thịt, quan quân nhiều lần vây đánh không được. Vì nó có phép thần thông biến hóa; nhà vua phải cho lập miếu thờ và mỗi năm nộp mạng một người cho nó. Năm ấy đến lượt Lý Thông phải nộp mình.
Mẹ con Lý Thông nghe tin hoảng hốt, bàn mưu tính kế đưa Thạch Sanh đi thế mạng. Khi Thạch Sanh đi lấy củi về, Lý Thông đon đả mời chàng uống rượu và nói: “Đêm nay anh phải đi canh miếu thờ trong rừng, nhưng trót cất mẻ rượu, anh đi sợ hỏng, nhờ em thay anh canh miếu một đêm”.
Thạch Sanh vui vẻ nhận lời và đi ngay. Nửa đêm Trăn Tinh hiện về, giơ vuốt, nhe răng hà hơi, nhả lửa, định xông vào miếu ăn thịt Thạch Sanh. Thạch Sanh bình tĩnh trổ tài đánh nhau với Trăn Tinh, cuối cùng chàng chém được đầu nó, đốt xác nó thành than, và thấy hiện lên trong miếu một bộ cung tên bằng vàng ngời sáng.
Thạch Sanh mừng rỡ giắt búa, đeo cung và xách đầu Trăn Tinh chạy thẳng một mạch về nhà. Nghe tiếng Thạch Sanh gọi, mẹ con Lý Thông hoảng sợ, cho là oan hồn của Thạch Sanh sau khi bị Trăn Tinh ăn thịt, trở về nhà oán trách, bèn cất lời cầu khấn, van xin:
“Sống khôn, thác thiêng em hãy tạm đi, ngày mai mẹ cùng anh sẽ mua sắm vàng hương, cơm canh, cỗ bàn cúng em chu tất!”. Bấy giờ, Thạch Sanh mới biết rõ tâm địa và mưu kế của mẹ con Lý Thông nhưng chàng không giận, vẫn vui vẻ kể chuyện giết Trăn Tinh cho mẹ con họ Lý nghe.
Lý Thông liền nảy ra một mưu thâm độc mới. Nó nói Trăn Tinh là báu vật nhà vua nuôi, ai giết sẽ bị tội lớn. Thạch Sanh lo sợ, Lý Thông bảo Thạch Sanh trốn đi cho an toàn, một mình y sẽ tự lo liệu thu xếp giúp cho.
Sau khi Thạch Sanh từ giã mẹ con Lý Thông trở về gốc đa xưa, Lý Thông đi ngay về Kinh, tâu vua là đã trừ được Trăn Tinh. Nhà vua vui mừng trọng thưởng và phong cho Lý Thông làm Đô đốc quận công.
Tiếp đó, nhà vua mở hội kén chồng cho con gái là công chúa Quỳnh Nga. Hội kén chồng kéo dài hàng tháng nhưng công chúa không chọn được ai vừa ý đẹp lòng. Một hôm công chúa đang dạo chơi vườn đào thì một con chim đại bàng khổng lồ sà xuống cắp đi.
Thấy chim cắp người bay qua, Thạch Sanh giương cung bắn, đại bàng bị trúng tên vào cánh trái, nó dùng mỏ ngậm tên rút ra rồi bay tiếp về hang ổ. Thạch Sanh lần theo vết máu tìm đến cửa hang đại bàng, chàng đánh dấu cửa hang ác điểu rồi trở lại gốc đa.
Nhà vua sai Lý Thông đi tìm công chúa, tìm được thì sẽ được lấy công chúa, làm phò mã, nối ngôi vua, không tìm được phải chịu tội. Lý Thông vừa mừng, vừa lo, y lập kế mở hội hát xướng mười ngày để nghe ngóng dò la tin tức.
Đến ngày thứ mười, biết tin Lý Thông mở hội, Thạch Sanh đến thăm và kể cho Lý Thông nghe việc bắn chim đại bàng, Lý Thông mừng vui khôn xiết, hậu đãi Thạch Sanh và nhờ chàng dẫn đường đến hang Đại bàng cứu công chúa.
Thạch Sanh dùng thang dây xuống hang gặp công chúa và đưa thuốc mê cho đại bàng uống. Công chúa hẹn ước kết duyên cùng Thạch Sanh rồi Thạch Sanh buộc dây đưa nàng lên mặt đất. Lý Thông sai quân lính đưa công chúa lên kiệu rước về cung, còn y nói dối là ở lại đánh nhau với quái vật.
Sau đó, Lý Thông dùng đá lấp kín cửa hang và trở về triều đình mạo nhận công trạng. Không thấy Thạch Sanh trở về, công chúa buồn thương rầu rĩ và bặt câm, không hé môi nói nửa lời. Nhà vua buồn bã, Lý Thông cầu đảo thuốc thang khắp nơi đều vô hiệu, việc tổ chức cưới xin phải đình hoãn.
Hết liều thuốc mê, đại bàng tỉnh dậy hóa phép thần thông hãm hại Thạch Sanh, chàng dũng sĩ “mặt đỏ mày xanh”, đã dám cả gan “phá nhà, cướp vợ” của nó. Thạch Sanh dùng tài võ nghệ và phép thần thông của mình tiêu diệt được đại bàng.
Nhìn lên cửa hang kín bưng không còn một khe hở nhỏ, Thạch Sanh dạo khắp hang động của đại bàng và gặp Thái tử con vua Thủy Tề đang bị yêu quái nhốt trong cũi sắt. Thạch Sanh phá tan cũi sắt giải thoát cho Thái tử.
Thái tử mời Thạch Sanh về Thủy Tề gặp vua cha. Vua Thủy Tề cảm ơn và hậu đãi chàng. Trong thời gian lưu lại thủy cung, một hôm Thạch Sanh đang cùng Thái tử dạo chơi thì một con Hồ Tinh xuất hiện, biến thành một cô gái xinh đẹp để cám dỗ, mê hoặc hại chàng.
Thạch Sanh bắt nó phải hiện nguyên hình là một con cáo chín đuôi và hóa phép giam nó lại. Vua Thủy Tề mời Thạch Sanh ở lại thủy cung và sẽ phong chức tước cho chàng, nhưng Thạch Sanh từ chối.
Vua Thủy Tề tặng Thạch Sanh một cây đàn thần và sai sứ giả rẽ nước đưa chàng trở lại trần gian. Thạch Sanh lại về với gốc đa xưa. Vắng bóng Thạch Sanh cây đa buồn ủ ê, khi Thạch Sanh trở về cây đa lại xanh tươi như cũ.
Hồn hai con quái vật bị Thạch Sanh giết (Trăn Tinh và Đại Bàng) gặp nhau tìm cách hãm hại Thạch Sanh. Chúng vào kho châu báu của nhà vua lấy cắp vàng bạc ném vào gốc đa nơi Thạch Sanh ở.
Quân lính nhà vua bắt Thạch Sanh tống ngục, nhà vua giao cho Lý Thông xử tội. Lý Thông khép Thạch Sanh vào tội tử hình để bịt đầu mối. Trong lúc bị giam trong ngục, chờ hành hình, Thạch Sanh đem đàn ra gảy.
Cây đàn thần vang lên tiếng tơ, tiếng trúc, cung thảm, cung sầu; cung thì kể tội Lý Thông vong ân, bạc nghĩa, cướp công Thạch Sanh; cung thì trách nàng công chúa sai lời hẹn ước dưới hang (Đàn kêu tích tịch tình tang / Ai mang công chúa dưới hang trở về?)…
Nghe tiếng đàn, công chúa bừng tỉnh dậy, cười cười, nói nói. Nhà vua vui mừng nghe công chúa nói rõ ngọn ngành. Lập tức nhà vua hạ lệnh tha cho Thạch Sanh và bắt Lý Thông tống ngục.
Tiếp đó, vua làm lễ thành hôn cho Thạch Sanh cùng công chúa và truyền ngôi cho Thạch Sanh. Vua giao toàn quyền cho Thạch Sanh xử tội Lý Thông. Thạch Sanh tha tội cho Lý Thông, cho mẹ con họ Lý về quê quán làm ăn.
Nhưng về giữa đường, trời nổi giông gió, mẹ con Lý Thông bạc ác bị sét đánh chết, Lý Thông hóa thành con bọ hung suốt đời chui rúc nơi bẩn thỉu.
Biết tin Thạch Sanh kết duyên với công chúa Quỳnh Nga và lên ngôi trị vì thiên hạ, các hoàng tử, công hầu của mười tám nước chư hầu, những người đã từng kéo đến cầu hôn công chúa không được, vô cùng ghen tức, họ kéo quân đến gây sự với Thạch Sanh và công chúa. Thạch Sanh cùng công chúa ra tiếp đãi họ một cách tử tế. Tiếng đàn thần của Thạch Sanh phân rõ lẽ thiệt hơn, phải trái, làm cho quân sĩ các nước chư hầu mềm lòng, nản chí. Kẻ nhớ mẹ nhớ cha, người thương con nhớ vợ, ai cũng muốn về và ngại việc binh đao, cuối cùng các nước chư hầu đều thuận lui binh.
Thạch Sanh mời họ ăn cơm. Chàng có niêu cơm thần nhỏ bé nhưng xới bao nhiêu bát, cơm vẫn đầy lên như cũ, khiến cho các nước chư hầu càng thêm kính phục.
Ý nghĩa truyện Thạch Sanh
Người dũng sĩ hiền lành và kẻ cơ hội
Truyện dựng hai nhân vật đối lập đến tận cùng. Thạch Sanh mồ côi, gia tài chỉ có cái búa và túp lều dưới gốc đa, nhưng gặp việc nguy là ra tay vì người khác: đi canh miếu thay anh kết nghĩa, xuống hang cứu công chúa, phá cũi cứu con vua Thủy Tề. Lý Thông thì lần nào cũng nhân cơ hội kiếm lợi. Hắn bốn lần hại em: đẩy đi chết thay, dọa em phải trốn để cướp công, lấp cửa hang, rồi khép án tử. Bốn lần ấy là bốn nấc thử thách, và lần nào Thạch Sanh cũng vượt qua nhờ cả tài năng lẫn tấm lòng.
Tiếng đàn và niêu cơm
Hai vật thần ở cuối truyện cho thấy người xưa mơ về sức mạnh theo cách rất riêng. Cây đàn không giết ai mà nói thay người bị oan, chữa cho công chúa hết câm và khiến quân mười tám nước nhớ nhà mà rút về. Niêu cơm bé tí lại đãi được cả đoàn quân vừa kéo đến gây sự. Một vị vua đáng kính, theo dân gian, là người thắng bằng lẽ phải và lòng rộng lượng chứ không bằng binh đao.
Thiện được đền, ác bị trừng
Thạch Sanh tha cho mẹ con Lý Thông, nhưng giữa đường họ vẫn bị sét đánh. Người kể tách bạch hai việc: người tốt không cần trả thù, còn kẻ ác không thoát được quả báo. Bài học ấy vẫn gần với học sinh hôm nay: tốt bụng không có nghĩa là cả tin, còn sự gian dối có lợi được lúc đầu thì sớm muộn cũng bị lật tẩy.
Nguồn gốc truyện Thạch Sanh
Thạch Sanh là truyện cổ tích thần kỳ của người Việt, thuộc nhóm truyện về người dũng sĩ diệt yêu quái. Ngoài các bản kể văn xuôi, truyện còn có một truyện thơ Nôm cùng tên, khuyết danh; đoạn “Tiếng đàn giải oan” trích từ truyện thơ này được đưa vào Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo.
Bản kể trên trang là một dị bản có vài chỗ khác văn bản học sinh thường đọc: con quái đầu tiên được gọi là Trăn Tinh (bản Ngữ văn 6 Cánh diều gọi là chằn tinh), cha của Thạch Sanh có tên Thạch Nghĩa, và có thêm đoạn Hồ Tinh hóa thành cô gái ở thủy cung. Khi làm bài, bạn nên bám theo văn bản trong sách giáo khoa.
Truyện Thạch Sanh trong sách giáo khoa
Thạch Sanh là văn bản đọc trong Bài 7 “Thế giới cổ tích” của Ngữ văn 6 Kết nối tri thức và Bài 1 “Truyện (Truyền thuyết và cổ tích)” của Ngữ văn 6 Cánh diều. Xem thêm soạn bài Thạch Sanh, tóm tắt Thạch Sanh và phân tích nhân vật Thạch Sanh.
Câu hỏi thường gặp
Thạch Sanh thuộc kiểu nhân vật nào?
Đó là nhân vật dũng sĩ của truyện cổ tích thần kỳ: xuất thân nghèo khổ nhưng có gốc thần linh (thái tử được Ngọc Hoàng cho đầu thai), lập công nhờ tài năng và lòng tốt.
Vì sao Thạch Sanh tha tội cho Lý Thông?
Chi tiết này cho thấy lòng vị tha của nhân vật chính. Việc trừng phạt được dành cho trời: mẹ con Lý Thông bị sét đánh trên đường về.
Truyện Thạch Sanh giống truyện cổ tích nào?
Kiểu nhân vật hiền lành bị kẻ tham lam lấn át còn có trong Sự tích cây khế; nhân vật nghèo hèn mà tài giỏi có trong Sọ Dừa.
Trước khi trả lời câu hỏi về mạch văn bản, em nên nắm bố cục và nội dung Thạch Sanh.