Phổ cập là làm cho một điều gì đó lan rộng khắp, đến được với đông đảo mọi người, ai trong phạm vi ấy cũng có phần. Người Việt gặp từ này nhiều nhất trong cụm phổ cập giáo dục: tổ chức việc học sao cho trẻ em, thiếu niên ở lứa tuổi quy định ai cũng được đến lớp và học tới một mức nhất định.
| Nghĩa ngắn | Làm cho rộng khắp, đến được với đông đảo quần chúng |
| Gốc từ | Hán Việt 普及: phổ (khắp, rộng) + cập (đến, kịp tới) |
| Loại từ | Động từ; “sự phổ cập”, “chương trình phổ cập” dùng như danh từ |
| Hay đi với | giáo dục, tiểu học, trung học cơ sở, tin học, bơi, kiến thức pháp luật |
Phổ cập nghĩa là gì?
Thử nghĩ đến chiếc máy tính. Ba mươi năm trước, nó là thứ hiếm, chỉ cơ quan mới có. Khi nhà trường đưa môn tin học vào dạy cho mọi học sinh, người ta nói đó là phổ cập tin học: một thứ vốn của số ít được đem đến cho số đông.
Từ điển tiếng Việt xếp phổ cập vào loại động từ, nghĩa là làm cho trở thành rộng khắp, đến được với đông đảo quần chúng; ví dụ đi kèm là phổ cập giáo dục tiểu học, phổ cập tin học trong nhà trường. Từ điển mở Wiktionary cũng giảng gần như vậy: làm cho đến khắp mọi nơi.
Điểm cần để ý là phổ cập luôn có hai vế: có một thứ được đưa ra (kiến thức, kỹ năng, dịch vụ) và có một phạm vi người nhận (cả nước, mọi trẻ em năm tuổi, mọi học sinh trong trường). Thiếu phạm vi thì câu nghe lửng. Nói “phổ cập bơi cho học sinh tiểu học” thì rõ; nói “phổ cập bơi” không thì người nghe sẽ hỏi lại: cho ai?
Phổ cập, phổ biến hay đại trà?
| Từ | Nghĩa chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phổ cập | Hành động đưa một thứ đến với mọi người trong một phạm vi, có mục tiêu | Phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi |
| Phổ biến (tính từ) | Thường gặp, có ở nhiều nơi, nhiều người | Điện thoại thông minh đã rất phổ biến |
| Phổ biến (động từ) | Truyền đạt cho nhiều người cùng biết | Phổ biến nội quy cho cả lớp |
| Đại trà | Làm trên diện rộng, số lượng lớn, không chọn lọc | Lớp đại trà, sản xuất đại trà |
| Cá biệt, chuyên biệt | Trái nghĩa: chỉ dành cho một số ít | Lớp chuyên, trường hợp cá biệt |
Phổ cập và phổ biến chung chữ phổ nên hay bị dùng lẫn. Mẹo phân biệt: phổ biến thường mô tả một tình trạng đã có (“hiện tượng phổ biến”), còn phổ cập là một việc phải làm, có kế hoạch, có đích đến. Viết “kiến thức này đã được phổ cập” là nhấn rằng có người đứng ra đưa nó đến mọi nơi. Với chữ đại trà, xem thêm bài chữ trà trong lớp đại trà.
Riêng phổ biến còn đổi được sang thông dụng, rộng rãi, phổ quát và đối lập với hiếm, cá biệt; xem bảng ở đồng nghĩa, trái nghĩa với phổ biến.
普及: chữ phổ, chữ cập và một chặng đường
Chữ phổ (普) nghĩa là rộng, khắp; chính nó đứng trong phổ biến, phổ thông, phổ quát, phổ độ. Chữ cập (及) nghĩa là đến, kịp tới, như trong cập thời (kịp thời), đề cập (nhắc tới), bất cập (không theo kịp). Ghép lại, phổ cập là “đến khắp”, rất sát với cách dùng hôm nay.
Ở Việt Nam, cụm phổ cập giáo dục gắn với những mốc rõ ràng. Năm 2000, cả nước đạt chuẩn quốc gia về xóa mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học; khoảng mười năm sau, các tỉnh thành lần lượt hoàn thành phổ cập trung học cơ sở. Theo Luật Giáo dục 2019, phổ cập giáo dục là tổ chức việc dạy và học sao cho ai ở độ tuổi quy định cũng được đến trường, đạt tới mức học vấn mà luật đặt ra. Cũng luật này xác định tiểu học là cấp bắt buộc, còn phổ cập áp dụng cho trẻ mầm non 5 tuổi và bậc trung học cơ sở.
Ngoài trường học, chữ này còn đi vào những cụm như phổ cập khoa học, phổ cập kiến thức pháp luật, phổ cập kỹ năng số. Mục đích đều giống nhau: tri thức của số ít trở thành vốn chung. Một chi tiết đáng nhớ: chữ phổ trong “trường phổ thông” cũng chính là chữ ấy. Học vấn phổ thông là thứ học vấn chung mà ai cũng cần, và phổ cập là con đường đưa nó tới từng bản làng.
Phổ cập trong lớp học và trên giấy tờ
Phổ cập giáo dục là gì?
Là đưa việc học đến khắp lượt, để không ai ở lứa tuổi quy định bị bỏ lại ngoài trường lớp và ai cũng đạt một mức học vấn tối thiểu. Ở nước ta hiện nay, phổ cập áp dụng với mầm non 5 tuổi và trung học cơ sở; tiểu học là cấp giáo dục bắt buộc.
Phổ cập giáo dục và giáo dục bắt buộc khác nhau thế nào?
Giáo dục bắt buộc là mức học tối thiểu mà công dân phải học, Nhà nước bảo đảm điều kiện. Phổ cập nhấn vào việc tổ chức để mọi người trong độ tuổi đều được học tới trình độ nào đó. Hai khái niệm gần nhau nhưng luật tách bạch: tiểu học là bắt buộc, còn mầm non 5 tuổi và trung học cơ sở là phổ cập.
Phổ cập tiếng Anh là gì?
Thường dịch là universalize hoặc popularize. Phổ cập giáo dục tiểu học là universal primary education.
Đặt câu với từ phổ cập như thế nào?
Ví dụ: “Xã đã hoàn thành phổ cập trung học cơ sở từ nhiều năm trước.” Hoặc: “Nhà trường muốn phổ cập kỹ năng bơi cho toàn bộ học sinh lớp 3.”