Đại trà là làm trên diện rộng, với quy mô lớn, cho số đông, trái với làm thử ở vài nơi hay làm riêng cho một nhóm nhỏ. Người ta nói trồng ngô đại trà, triển khai đại trà, hàng đại trà, lớp đại trà. Muốn biết đại trà nghĩa là gì cho chắc, chỉ cần nhớ chữ trà ở đây là một lứa cây trồng, chẳng liên quan gì đến ấm trà.
| Nghĩa ngắn | Trên diện rộng, quy mô lớn, áp dụng cho số đông |
| Cấu tạo | Đại (大, lớn) + trà (lứa cây cùng gieo trồng, cùng thu hoạch) |
| Loại từ | Tính từ; cũng đứng sau động từ như phó từ: “áp dụng đại trà” |
| Đi với | sản xuất, gieo trồng, triển khai, nhân rộng; hàng, lớp, sản phẩm |
Chữ trà trong đại trà nghĩa là gì?
Từ điển tiếng Việt ghi cho chữ trà ba nghĩa danh từ. Nghĩa quen nhất là búp, lá chè đã sao để pha nước uống. Nghĩa thứ hai là một loài cây cảnh họ chè, hoa trắng, hồng hay đỏ. Nghĩa thứ ba mới là nghĩa nằm trong đại trà: tập hợp những cây cùng loại được gieo trồng và thu hoạch trong một đợt. Nhà nông vẫn nói trà lúa sớm, trà lúa muộn, trà khoai. Ở một số vùng, chữ này còn chỉ lứa tuổi, như câu “hai đứa cùng trà với nhau”.
Ghép chữ Hán đại (大, lớn) với chữ trà theo nghĩa lứa cây, ta được một trà lớn: cả cánh đồng cùng gieo một giống, cùng chăm theo một cách. Từ đó mới có nghĩa mở rộng là làm đồng loạt, quy mô rộng. Vì vậy đừng vội xếp đại trà vào nhóm từ vay mượn tiếng Hán và cách nhận diện chúng: nửa đầu là chữ Hán quen thuộc, còn nửa sau là chữ trà theo nghĩa lứa cây của nhà nông, không phải chữ 茶 (chè).
Đại trà nghĩa là gì trong từng ngữ cảnh?
Gốc nông nghiệp vẫn còn rõ trong nét nghĩa thứ nhất mà từ điển ghi: cấy, trồng, nuôi, gặt trên cả cánh đồng, cả vùng chứ không vài thửa lẻ. Vụ này xã cấy đại trà giống lúa mới; nuôi cá đại trà trên ruộng trũng.
Nét nghĩa thứ hai rộng hơn: làm khắp nơi, trên quy mô lớn, thường đặt sau một bước làm thử. Câu mẫu hay gặp trong tin tức là “thử nghiệm trước khi áp dụng đại trà”. Một mô hình được làm thí điểm ở vài trường, vài xã; thấy ổn rồi mới nhân rộng đại trà ra cả tỉnh.
Từ hai nét gốc ấy, đời sống mọc thêm vài cách dùng quen:
- Hàng đại trà, sản xuất đại trà: làm hàng loạt theo một mẫu, bán rộng rãi, giá dễ chịu. Tiếng Anh gần với mass production, mass-market.
- Lớp đại trà, hệ đại trà: lớp học theo chương trình chung cho số đông học sinh, phân biệt với lớp chọn, lớp chuyên hay lớp chất lượng cao.
- Đại trà như lời chê: “bài văn viết đại trà quá” nghĩa là na ná trăm bài khác, thiếu dấu ấn riêng.
Cách dùng thứ ba chỉ nên để trong lời nói thường ngày. Trong văn bản trang trọng, chê một sản phẩm thì nói “thiếu nét riêng”, “rập khuôn”, sẽ rõ ý hơn.
Đặt đại trà cạnh thí điểm, cao cấp, phổ thông
| Từ | Quan hệ với đại trà | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thí điểm, thử nghiệm | Bước làm ở phạm vi hẹp trước khi làm đại trà | Thí điểm ở ba trường rồi mới mở rộng |
| Hàng loạt, đồng loạt | Gần nghĩa, nhấn vào chuyện làm cùng lúc, cùng một kiểu | Sản xuất hàng loạt linh kiện |
| Phổ thông, phổ biến | Gần nghĩa khi nói về hàng hóa, dịch vụ dành cho số đông | Dòng điện thoại phổ thông |
| Cao cấp, thủ công, đặt riêng | Trái nghĩa khi nói về hàng: làm ít, làm kỹ, giá cao | Áo may đo, gốm làm tay |
| Chọn, chuyên | Trái nghĩa khi nói về lớp học | Lớp chọn, lớp chuyên Toán |
“Đại trà” không mang nghĩa xấu. Gạo đại trà nuôi được nhiều người; một chính sách áp dụng đại trà là chính sách đến được với đông người. Sắc thái chê chỉ nảy ra khi người nói đặt nó cạnh thứ “riêng”, thứ “chọn lọc”. Người thích quần áo dễ mặc, dễ mua có thể đọc thêm về những món đồ cơ bản ai cũng có trong tủ.
Do đọc lẫn tr với ch, nhiều người gõ thành “đại chà”. Bài đại chà hay đại trà có cách nhớ cho cặp này.
Học sinh gặp chữ đại trà ở đâu?
Trong trường học, chữ này xuất hiện nhiều nhất khi bàn chuyện xếp lớp. Phụ huynh hỏi nhau con học lớp chọn hay lớp đại trà, trường có mấy lớp đại trà, học phí lớp đại trà bao nhiêu. Ở đây đại trà chỉ nói chương trình học dành cho đa số, không phải lời đánh giá học sinh trong lớp giỏi hay kém.
Còn trong sách Địa lí, Công nghệ, đại trà gắn với chuyện nhân rộng một giống cây, một quy trình sau khi đã làm thử thành công. Một câu đủ cho bài làm: Giống lúa chịu mặn được gieo thử hai vụ, cho năng suất ổn định nên đã được đưa vào sản xuất đại trà ở nhiều huyện ven biển.
Đại trà trong sản xuất, lớp học và mua sắm
Sản xuất đại trà là gì?
Là sản xuất với số lượng lớn, theo một quy trình và một mẫu chung, để đưa ra thị trường rộng. Mỗi sản phẩm không được làm riêng cho từng người, đổi lại giá thành thấp và dễ mua.
Hàng đại trà là hàng kém chất lượng phải không?
Không hẳn. Hàng đại trà chỉ là hàng làm nhiều, bán rộng. Có loại bền, có loại kém, cũng như hàng cao cấp không phải món nào cũng tốt. Muốn nói hàng xấu thì dùng “hàng kém chất lượng” cho rõ.
Lớp đại trà là gì?
Là lớp học theo chương trình chuẩn, nhận số đông học sinh, khác với lớp chọn, lớp chuyên hay lớp chất lượng cao có thi tuyển hoặc học thêm môn tăng cường. Đây là cách gọi trong đời sống, văn bản chính thức thường không dùng chữ này.
Đại trà tiếng Anh là gì?
Tùy ngữ cảnh. Sản xuất đại trà là mass production; hàng đại trà là mass-market products; áp dụng đại trà có thể dịch apply on a large scale hoặc roll out widely.