Cõng rắn cắn gà nhà là thành ngữ chê kẻ vì lợi riêng mà rước người ngoài, nhất là kẻ thù, về hại chính gia đình, làng xóm, đất nước mình. Nhiều người nói dài hơn thành “cõng rắn về cắn gà nhà”; nghĩa không đổi. Câu này mang sắc thái lên án rất nặng, thường nhắm vào hành vi phản bội, bán đứng người thân hay làm tay sai cho ngoại bang.
| Nghĩa ngắn | Đưa kẻ xấu từ bên ngoài về hãm hại người nhà, người cùng phía với mình |
| Loại | Thành ngữ thuần Việt, cấu trúc hai vế: cõng rắn / cắn gà nhà |
| Biến thể | Cõng rắn về cắn gà nhà |
| Sắc thái | Phê phán, khinh ghét; dùng cho hành vi phản bội nghiêm trọng |
Cõng rắn cắn gà nhà vẽ cảnh gì?
Ở làng quê Việt, đàn gà thả quanh vườn là của để dành của cả nhà: trứng cho con trẻ, con gà trống cho ngày giỗ. Rắn là nỗi lo thường trực của đàn gà ấy. Nó lẻn vào ổ hút trứng, cắn gà con, có khi cắn cả gà mẹ. Nhà nào nuôi gà cũng phải đề phòng rắn.
Thành ngữ dựng lên một cảnh ngược đời: chính người trong nhà lại khom lưng cõng con rắn về, thả nó vào chuồng gà của mình. Chữ cõng rất đắt. Cõng là mang trên lưng, là công sức, là chủ động; không ai “lỡ tay” cõng một con rắn. Chữ gà nhà cũng vậy: không phải gà hàng xóm, mà là gà của chính mình. Hai chữ ấy biến câu nói thành một lời buộc tội: biết rõ nó độc mà vẫn đưa về, biết rõ đó là người nhà mà vẫn để bị cắn.
Nghĩa bóng: rước kẻ ngoài về hại người mình
Bỏ lớp hình ảnh đi, “rắn” là kẻ xấu, kẻ thù từ bên ngoài; “gà nhà” là người thân, đồng bào, tập thể của mình. Thành ngữ chỉ người cấu kết với bên ngoài để làm hại chính phía mình, thường vì lợi riêng hay vì hận thù cá nhân. Nét nghĩa quan trọng nhất là chủ ý: người “cõng rắn” biết mình đang làm gì.
Phạm vi dùng khá rộng, từ chuyện nhà đến chuyện nước:
- Trong gia đình: Anh ta dắt kẻ lạ về lừa bán mảnh đất hương hỏa, đúng là cõng rắn cắn gà nhà.
- Trong công ty: Bán danh sách khách hàng cho đối thủ thì chẳng khác gì cõng rắn cắn gà nhà.
- Trong lịch sử: dùng để phê phán kẻ dẫn quân ngoại bang vào nước mình.
Vì sắc thái nặng như vậy, không nên đem câu này ra trêu những chuyện vặt. Bạn rủ đội bóng lớp bên sang đá giao hữu rồi lớp mình thua, đó chưa phải là “cõng rắn”. Ranh giới nằm ở ý đồ hại người mình.
Lê Chiêu Thống trong Hoàng Lê nhất thống chí
Học trò hay gặp thành ngữ này nhất khi học Hoàng Lê nhất thống chí. Năm 1788, phía vua Lê Chiêu Thống sai người thân tín sang cầu cứu nhà Thanh; cuối năm ấy quân Thanh kéo vào Thăng Long đưa ông trở lại ngai vàng. Chỉ ít tuần sau, dịp Tết Kỷ Dậu (1789), Quang Trung tiến quân ra Bắc đánh tan đạo quân ấy, và Lê Chiêu Thống phải chạy theo tàn quân sang phương Bắc.
Hồi thứ mười bốn của tác phẩm đặt hai hình ảnh cạnh nhau: một bên là đoàn quân Tây Sơn thần tốc, một bên là vị vua vì ngôi báu của dòng họ mà dựa vào ngoại bang rồi chịu cảnh bôn tẩu nhục nhã. Nhiều bài phân tích dùng đúng chữ “cõng rắn cắn gà nhà” để nhận xét nhân vật này. Ai cần câu hỏi đọc hiểu và gợi ý trả lời có thể xem bài soạn Hoàng Lê nhất thống chí trong Ngữ văn 8.
Những câu gần nghĩa và câu nói ngược lại
| Thành ngữ | Gần hay xa nghĩa | Điểm khác |
|---|---|---|
| Rước voi về giày mả tổ | Rất gần | Nhấn vào việc rước thế lực ngoại bang về giày xéo cả tổ tiên, quê hương |
| Nồi da nấu thịt | Gần | Người cùng một nhà, một nước hại nhau; không nhất thiết có kẻ ngoài |
| Nuôi ong tay áo | Dễ nhầm | Nhìn từ phía người bị hại: mình nuôi nấng kẻ sau này phản mình |
| Ăn cháo đá bát | Dễ nhầm | Nói thói vô ơn với người từng giúp mình, không có chuyện rước kẻ ngoài |
| Chị ngã em nâng; lá lành đùm lá rách | Trái nghĩa | Người trong nhà, trong làng che chở cho nhau |
Phân biệt “cõng rắn cắn gà nhà” với “nuôi ong tay áo” là chỗ nhiều bài làm văn lẫn lộn. Một câu chỉ thẳng vào kẻ phản bội; câu kia là lời than của người trót tin nhầm. Thói vô ơn thì có bài riêng về thành ngữ ăn cháo đá bát, còn khái niệm rộng hơn được giải nghĩa ở bài phản bội nghĩa là gì.
Con rắn, đàn gà và mấy điều nên biết
Cõng rắn về cắn gà nhà nghĩa là gì?
Đây là cách nói đầy đủ hơn của cùng thành ngữ, thêm chữ “về” để nhấn hướng đi: từ ngoài vào trong nhà. Nghĩa vẫn là rước kẻ xấu về hại chính người thân, người cùng phía.
Cõng rắn cắn gà nhà là thành ngữ hay tục ngữ?
Là thành ngữ, vì nó là một cụm cố định dùng để gọi tên, đánh giá một hành vi, chưa thành một câu nhận định trọn vẹn như tục ngữ. Một số tài liệu phổ thông vẫn xếp chung vào “tục ngữ, thành ngữ” nên học sinh hay thấy cả hai cách gọi.
Cõng rắn cắn gà nhà dùng để nói về ai?
Về người chủ động đưa kẻ ngoài vào hại phía mình: kẻ dẫn đường cho giặc, người tiếp tay cho đối thủ hại đồng nghiệp, người trong họ dắt kẻ gian về chiếm của chung. Không dùng cho người vô tình bị lừa.
Đặt câu với cõng rắn cắn gà nhà thế nào cho đúng?
Câu đúng cần có đủ “người ngoài” và “người nhà” bị hại. Ví dụ: Hắn mở cổng cho bọn trộm vào kho của hợp tác xã, dân làng gọi đó là cõng rắn cắn gà nhà.