Nghịch ngữ là biện pháp tu từ đặt hai từ ngữ có nghĩa trái ngược, tưởng như loại trừ nhau, vào cùng một cụm hay một câu, để diễn tả một sự thật phức tạp hoặc tạo hàm ý mỉa mai. Nhan đề Hạnh phúc của một tang gia là ví dụ quen thuộc. Tiếng Anh gọi biện pháp này là oxymoron; học sinh gặp nó ở phần Thực hành tiếng Việt Ngữ văn 12.
| Khái niệm | Kết hợp những từ ngữ đối lập về nghĩa trong một chỉnh thể để tạo nghĩa mới |
| Nghĩa chữ | Hán Việt 逆語: nghịch (ngược, trái) + ngữ (lời nói) |
| Thuộc | Biện pháp tu từ từ vựng, cùng nhóm với nói mỉa, nói quá, nói giảm nói tránh |
| Dấu hiệu nhận biết | Hai vế trái nghĩa đi sát nhau, nghe vô lí nhưng ngẫm lại có lí |
| Học ở | Ngữ văn 12 Kết nối tri thức, tập một (Thực hành tiếng Việt, trang 26) |
Nghịch ngữ được định nghĩa ra sao trong sách và tài liệu?
Tách chữ ra thì dễ nhớ: nghịch (逆) là ngược chiều, như trong nghịch lí, phản nghịch; ngữ (語) là lời. Nghịch ngữ, hiểu nôm na, là “lời nói ngược”, nhưng ngược một cách có tính toán.
Các tài liệu hướng dẫn học Ngữ văn 12 thống nhất ở mấy điểm: người viết cố ý ghép những yếu tố đối lập về nghĩa (vui với buồn, sống với chết, ồn với lặng); sự ghép ấy phá vỡ logic thông thường; và chính chỗ “vô lí” đó buộc người đọc dừng lại để nhận ra một tầng nghĩa sâu hơn. Ở sách Kết nối tri thức, nghịch ngữ được học cặp đôi với nói mỉa, vì trong văn trào phúng hai biện pháp này hay đi cùng nhau.
Từ điển tiếng Anh định nghĩa oxymoron theo cùng hướng. Bản thân chữ này cũng là một nghịch ngữ nho nhỏ: gốc Hi Lạp oxys là sắc sảo, moros là ngốc nghếch, ghép lại thành “sắc sảo mà ngốc”.
Ba dấu hiệu để khoanh đúng nghịch ngữ
- Hai vế trái nghĩa đứng sát nhau. Chúng nằm trong một cụm từ, một vế câu, thường chỉ cách nhau một hư từ như mà, của, trong. Ví dụ: niềm vui đau đớn, ồn ào mà cô quạnh.
- Đọc lần đầu thấy vô lí. Tang gia thì sao lại hạnh phúc? Im lặng thì sao “điếc tai”? Cảm giác vướng ấy là dấu hiệu tốt.
- Ngẫm lại thì thấy có lí. Sự mâu thuẫn chỉ ra một sự thật: con cháu vui thật vì sắp được chia gia tài; khoảng lặng nặng nề đến mức người ta cảm thấy nó như tiếng ồn.
Nếu hai vế trái nghĩa được xếp cân đối ở hai câu hoặc hai vế song song, đó nhiều khả năng là phép đối hay tương phản, không phải nghịch ngữ. Điểm khác này được bàn thêm ở bảng phía dưới.
Nghịch ngữ chỉ sự thật và nghịch ngữ để mỉa
Có thể chia theo mục đích sử dụng.
| Kiểu | Mục đích | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nghịch ngữ biểu cảm | Nói lên một trạng thái phức tạp, nhiều chiều mà một từ không chứa nổi | niềm vui đau đớn, sweet sorrow (nỗi buồn ngọt ngào) trong Romeo và Juliet |
| Nghịch ngữ mỉa mai | Lật tẩy sự giả dối, lố bịch của đối tượng | Hạnh phúc của một tang gia, giơ quả đấm chào loài người |
| Nghịch ngữ trong lời nói thường | Nhấn mạnh mức độ, thường theo hướng khen | đẹp kinh khủng, hiền dễ sợ, ngon ghê gớm |
Kiểu thứ ba ít được phân tích trong bài văn, nhưng rất tiện để giải thích cho học sinh thấy nghịch ngữ không hề xa lạ: ai cũng từng khen một món ăn “ngon kinh khủng” mà không thấy gì mâu thuẫn.
Đọc nghịch ngữ trong Số đỏ và Người lái đò sông Đà
Một đám tang “hạnh phúc”
Đoạn trích từ chương XV tiểu thuyết Số đỏ được đưa vào sách giáo khoa với nhan đề Hạnh phúc của một tang gia. Hai chữ hạnh phúc và tang gia đáng lẽ không thể đứng chung. Vũ Trọng Phụng cố ý ghép chúng để báo trước điều cả chương sẽ chứng minh: cụ cố tổ chết, con cháu mừng vì chúc thư sắp được thực hiện. Nhan đề vì thế là một lời kết tội. Có thể đọc thêm câu hỏi đọc hiểu đoạn trích đám tang cụ cố tổ.
Quả đấm dùng để chào
Trong đoạn Xuân Tóc Đỏ cứu quốc, Xuân được tả “như một bậc vĩ nhân nhũn nhặn” khi giơ quả đấm chào loài người. Vĩ nhân đi với nhũn nhặn, quả đấm đi với chào: các cặp đối nghịch đó làm bật ra sự lố lăng của một kẻ ất ơ bỗng được tung hô thành anh hùng. Đây là nghịch ngữ mang hàm ý mỉa mai, đúng loại mà SGK yêu cầu xác định. Lời giải chi tiết có trong hướng dẫn soạn đoạn trích Xuân Tóc Đỏ lớp 12.
Con sông ồn mà quạnh
Nguyễn Tuân tả một quãng sông Đà bằng cụm ầm ầm mà quạnh hiu. Tiếng thác dữ dội nhưng không một bóng người: âm thanh càng lớn thì cảnh càng hoang. Ở đây nghịch ngữ không mỉa ai cả; nó giúp người đọc cảm được cái hoang dại, đáng sợ của dòng sông mà một tính từ đơn lẻ không làm nổi.
Ba ví dụ cho thấy cách viết câu nêu tác dụng: chỉ ra hai vế đối lập, nói sự vô lí bề mặt, rồi nói sự thật hay thái độ mà người viết muốn gửi gắm. Cách trình bày tác dụng theo khung ấy cũng áp dụng được cho các phép tu từ khác trong chương trình.
Đặt nghịch ngữ cạnh nói mỉa, phép đối và tương phản
| Biện pháp | Cốt lõi | Phạm vi | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Nghịch ngữ | Ghép hai ý trái nghĩa thành một khối | Thường trong một cụm từ | hạnh phúc của một tang gia |
| Nói mỉa | Nói ngược ý thật để chê, châm biếm | Cả câu, cả đoạn | khen “giỏi quá” khi người kia làm hỏng việc |
| Phép đối | Hai vế cân xứng về số chữ, từ loại, cấu trúc | Hai câu, hai vế song song | Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng |
| Tương phản | Đặt hai hình ảnh, hai đối tượng đối lập để làm nổi nhau | Có thể trải dài cả tác phẩm | cảnh giàu sang đặt cạnh cảnh nghèo khổ |
Một nghịch ngữ có thể đồng thời là lời mỉa, như nhan đề của Vũ Trọng Phụng. Muốn hiểu vì sao hai biện pháp này hay đi chung, xem thêm phần giải nghĩa giọng trào phúng trong văn học.
Thực hành: bốn câu nhận diện nghịch ngữ
Câu 1: Trong các cụm sau, cụm nào là nghịch ngữ: “niềm vui đau đớn”, “vui buồn lẫn lộn”, “nụ cười đẫm nước mắt”, “trời mưa to”?
Đáp án: “Niềm vui đau đớn” và “nụ cười đẫm nước mắt” là nghịch ngữ, vì mỗi cụm ghép hai trạng thái trái ngược thành một hình ảnh duy nhất. “Vui buồn lẫn lộn” chỉ kể ra hai cảm xúc cùng có, không ghép thành một khối nghịch lí; “trời mưa to” không có yếu tố đối lập.
Câu 2: Chỉ ra nghịch ngữ trong nhan đề “Hạnh phúc của một tang gia” và nêu tác dụng.
Đáp án: Nghịch ngữ nằm ở việc ghép hạnh phúc với tang gia. Tác dụng: gây tò mò ngay từ nhan đề, báo trước sự thật trớ trêu là con cháu vui mừng trước cái chết của người thân, qua đó tố cáo lối sống chạy theo đồng tiền, bất hiếu của một lớp người thành thị.
Câu 3: Câu “Bạn ấy hiền dễ sợ” có dùng nghịch ngữ không? Giải thích.
Đáp án: Có. Hiền và dễ sợ mang sắc thái trái ngược, nhưng người nói không chê; họ dùng “dễ sợ” như một từ chỉ mức độ, nghĩa là “rất hiền”. Đây là nghịch ngữ trong lời nói hằng ngày, tác dụng nhấn mạnh và tạo vẻ thân mật.
Câu 4: Phân biệt hai câu: (a) “Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng”; (b) “Căn phòng im lặng đến điếc tai”.
Đáp án: (a) dùng phép đối: hai vế cân xứng, đen đối sáng, mực đối đèn. (b) dùng nghịch ngữ: im lặng và điếc tai trái nghĩa, ghép trong một vế để nói sự im lặng nặng nề đến mức gây khó chịu như tiếng ồn.
Những điều học sinh hay thắc mắc về nghịch ngữ
Biện pháp tu từ nghịch ngữ là gì, có phải là nói ngược?
Nghịch ngữ là ghép hai ý trái nghĩa vào một cụm để tạo nghĩa mới. Nó khác “nói ngược” theo nghĩa nói mỉa: nói mỉa là nói khác ý thật, còn nghịch ngữ có thể nói đúng ý thật, chỉ là sự thật ấy chứa mâu thuẫn.
Nghịch ngữ tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là oxymoron. Các ví dụ hay gặp trong bài thi là bittersweet, deafening silence, living dead. Còn paradox (nghịch lí) là cả một mệnh đề nghe mâu thuẫn, rộng hơn một cụm từ.
Tác dụng của nghịch ngữ là gì?
Nghịch ngữ gây ấn tượng mạnh, buộc người đọc nghĩ lại; diễn tả được trạng thái phức tạp, nhiều chiều; và trong văn trào phúng, nó lật tẩy sự giả dối của đối tượng. Khi làm bài, nên nói cụ thể nghịch ngữ đó làm nổi bật điều gì.
Nghịch ngữ và tương phản có giống nhau không?
Không hẳn. Tương phản đặt hai đối tượng đối lập cạnh nhau, có thể cách nhau cả đoạn văn. Nghịch ngữ ghép hai nét nghĩa đối lập vào chính một đối tượng, trong một cụm từ.