Omotenashi là tinh thần đón tiếp khách của người Nhật: chuẩn bị chu đáo, đoán trước điều khách cần và phục vụ hết lòng mà không chờ được đáp lại. Tiếng Việt hay dịch omotenashi nghĩa là “lòng hiếu khách kiểu Nhật”, nhưng cách dịch ấy mới chạm tới một nửa. Nửa còn lại nằm ở sự tinh ý và ở chỗ người phục vụ không coi mình thấp hơn khách.
| Nghĩa ngắn | Sự tận tâm đón tiếp, chăm sóc khách từ tấm lòng, đoán trước nhu cầu |
| Gốc từ | Tiếng Nhật おもてなし: tiền tố kính ngữ お + motenashi (sự tiếp đãi) |
| Thuộc | Khái niệm văn hóa, ứng xử; gắn với trà đạo và ngành dịch vụ Nhật |
| Gần nghĩa | Hiếu khách, chu đáo, tận tâm |
Omotenashi dịch ra tiếng Việt thế nào?
Từ điển Anh – Nhật thường ghi hospitality, tức là hiếu khách. Wikipedia tiếng Anh thì mô tả omotenashi là một cách nói của người Nhật bao gồm cả lòng hiếu khách lẫn sự chú tâm. Hai chữ “chú tâm” là chìa khóa: người làm omotenashi luôn để ý xem khách đang lạnh hay nóng, mệt hay vội, rồi lo trước khi khách kịp mở lời.
Về mặt chữ, phần nhiều ý kiến cho rằng omotenashi chỉ là danh từ motenashi (sự tiếp đãi, từ động từ motenasu) thêm chữ o kính ngữ đằng trước. Có một cách giải thích dân gian rất được ưa chuộng: tách thành omote (mặt trước, bề ngoài) và nashi (không có), tức là đón khách không có mặt trước mặt sau, lòng sao thì cư xử vậy. Nghe hay, nhưng giới nghiên cứu chưa thống nhất; nên coi đây là cách nhớ, không phải nguồn gốc đã được chứng minh. Trên giấy tờ, từ này thường được viết bằng chữ mềm hiragana おもてなし.
Từ phòng trà đến lời mời Olympic
Hầu hết nguồn tìm hiểu đều đưa omotenashi về trà đạo. Trong một buổi trà, người chủ lo từng thứ: cách bày phòng, bình hoa, chén trà hợp mùa, thời điểm rót nước. Khách đáp lại bằng lòng biết ơn và cách thưởng thức trân trọng. Chủ không tính công, khách không mặc cả; hai bên cùng giữ cho buổi gặp được trọn vẹn. Tinh thần đó lan dần ra lối ứng xử hằng ngày, rồi thành chuẩn mực trong khách sạn, nhà hàng, cửa hiệu.
Chữ này nổi tiếng ra thế giới vào năm 2013. Khi Tokyo trình bày hồ sơ xin đăng cai Thế vận hội 2020 trước Ủy ban Olympic quốc tế tại Buenos Aires, người dẫn chương trình Christel Takigawa nói về tinh thần omotenashi và ngắt từng âm tiết “o-mo-te-na-shi” kèm một cử chỉ tay, rồi cúi chào. Đoạn ấy gây ấn tượng mạnh, và từ đó omotenashi được biết đến rộng rãi như một nét đặc trưng của nước Nhật đón khách.
Tác động thấy rõ nhất là ở khách nước ngoài: nhiều người kể lại chuyến đi Nhật bằng những chi tiết rất nhỏ mà họ nhớ mãi. Mặt khác, khi đã thành tiêu chuẩn của ngành dịch vụ, omotenashi cũng đặt lên vai người lao động một yêu cầu cao: lúc nào cũng phải tinh ý, nhã nhặn, kể cả khi mệt.
Ở Kyoto, các nghệ sĩ geisha cũng là những người giữ lễ tiếp khách trong phòng trà theo lối cổ.
Nhận ra omotenashi qua chuyện nhỏ
Không cần đến khách sạn năm sao mới gặp omotenashi. Nó thường nằm trong những việc ai cũng làm được nhưng ít ai nghĩ tới:
- Nhân viên cửa hàng dùng cả hai tay đưa lại tiền thừa, để đồng xu lẻ khỏi rơi.
- Chủ quán đứng ở cửa cúi chào tới lúc bóng khách khuất hẳn, chứ không quay vào ngay.
- Trời mưa, cửa hàng bọc thêm một lớp nilon ngoài túi giấy của khách.
- Một người lạ được hỏi đường, không chỉ tay cho xong mà đi cùng một đoạn đến chỗ dễ thấy.
- Phòng trọ nhỏ ở quê vẫn để sẵn ấm nước nóng và một gói trà cho khách đi đường xa tới.
Điểm chung của các việc trên: chẳng ai đòi, chẳng ai trả tiền thêm, và người nhận cảm thấy mình được nghĩ tới. Omotenashi không đo bằng độ sang trọng mà bằng độ tinh ý. Người Nhật trước bữa ăn còn nói câu itadakimasu trước bữa cơm để cảm ơn người nấu; cũng là một vòng trao và nhận như vậy.
Khác hiếu khách và dịch vụ khách hàng ra sao?
| Khái niệm | Trọng tâm | Có chờ đáp lại? |
|---|---|---|
| Dịch vụ khách hàng | Làm đúng điều khách yêu cầu, theo quy trình | Có: khách trả tiền, đánh giá |
| Lòng hiếu khách (kiểu Việt) | Tiếp đãi nồng hậu, đầy đủ, mời khách ăn uống | Thường không, nhưng coi trọng tình nghĩa qua lại |
| Omotenashi | Đoán trước nhu cầu, chuẩn bị kín đáo, không phô trương | Không; người phục vụ không hạ mình, khách không phải mang ơn |
Người Việt cũng có lòng hiếu khách đậm đà, gói trong câu tục ngữ “khách đến nhà không gà thì vịt”. Cái hiếu khách ấy thường hiện ra bằng sự đầy đặn: mâm cơm thịnh soạn, lời mời rối rít. Omotenashi đi theo hướng ngược lại, lặng lẽ và kín. Chủ nhà không mời đi mời lại mà đã đặt sẵn đôi dép đúng cỡ ở cửa. Học trò lớp 3 có thể thấy một phiên bản dễ thương của lòng mến khách trong bài đọc Bồ câu hiếu khách lớp 3.
Omotenashi hay được nhắc cùng các khái niệm Nhật khác về cách sống, như vẻ đẹp không hoàn hảo wabi-sabi. Một bên nói về cách nhìn đồ vật, một bên nói về cách đối đãi con người, nhưng cả hai đều đề cao sự chú tâm vào từng chi tiết.
Omotenashi ngoài khách sạn và nhà hàng
Omotenashi có nghĩa là gì trong tiếng Nhật?
Là sự tiếp đãi, chăm sóc khách một cách tận tâm, viết là おもてなし. Chữ o đầu từ là kính ngữ, phần motenashi mang nghĩa đón tiếp, khoản đãi.
Tinh thần omotenashi trong công việc là gì?
Là làm việc với khách, với đồng nghiệp bằng sự chuẩn bị kỹ và tinh ý: biết trước họ cần gì, làm cho họ thấy dễ chịu mà không cần phô ra. Nhiều doanh nghiệp Nhật đưa tinh thần này vào đào tạo nhân viên tiếp tân, bán hàng.
Omotenashi có phải là chiều khách vô điều kiện không?
Không. Người làm omotenashi phục vụ hết lòng nhưng giữ phẩm giá, không xem mình là kẻ hầu. Tinh thần này cũng mong khách đáp lại bằng sự tôn trọng chứ không phải đòi hỏi mọi thứ.
Học sinh có thể tập omotenashi thế nào?
Bắt đầu từ việc nhỏ: chuẩn bị chỗ ngồi khi có khách đến nhà, rót nước mời trước khi khách xin, nhớ món bạn mình không ăn được khi rủ đi ăn. Chỉ cần để ý người khác trước một bước.