Soạn bài Uy-lít-xơ trở về (trích Ô-đi-xê) – Ngữ văn 10 chương trình cũ

Đoạn trích có thể chia thành mấy phần? Nội dung của mỗi phần là gì?

Trả lời: Đoạn trích chia làm hai phần (như bố cục ở trên): phần đầu là những cuộc trò chuyện cho thấy Pê-nê-lốp còn ngờ vực, chưa chịu nhận chồng; phần sau là phép thử về chiếc giường cưới, khép lại bằng giây phút vợ chồng đoàn tụ. Mạch truyện đi từ hoài nghi đến tin tưởng, từ căng thẳng đến vỡ òa hạnh phúc.

Tâm trạng của Uy-lít-xơ khi gặp lại vợ mình biểu hiện như thế nào? Cách ứng xử của chàng bộc lộ phẩm chất gì?

Trả lời:

• Tâm trạng: chàng khao khát được vợ nhận ra nhưng vẫn kiên nhẫn chờ đợi. Khi con trai trách mẹ, chàng chỉ mỉm cười, bảo Tê-lê-mác để mẹ thử thách mình – một thái độ điềm tĩnh, độ lượng. Nhưng đến khi tưởng chiếc giường cưới đã bị dời đi, chàng sửng sốt, xót xa, nói một mạch về bí mật của nó; và khi được vợ ôm lấy, chàng khóc vì hạnh phúc.
• Cách ứng xử: chàng thấu hiểu nỗi thận trọng của vợ, không trách móc; vẫn tỉnh táo lo việc lớn (dặn con đề phòng gia đình bọn cầu hôn trả thù, cho mọi người ca múa như có đám cưới để người ngoài khỏi nghi).
• Phẩm chất: mưu trí, bình tĩnh, nhẫn nại, giàu tình cảm – vẻ đẹp của người anh hùng sử thi vừa có trí tuệ vừa có trái tim. Hô-me-rơ thường gọi chàng bằng những định ngữ như “cao quý và nhẫn nại”.

Vì sao Pê-nê-lốp lại “rất đỗi phân vân”? Việc chọn cách thử “bí mật của chiếc giường” cho thấy vẻ đẹp gì về trí tuệ và tâm hồn nàng?

Trả lời:

• Lí do phân vân: hai mươi năm xa cách, người đứng trước mặt lại trong bộ dạng hành khất rách rưới; nàng từng bị bao kẻ lừa gạt, nên không dám tin ngay. Nàng vừa mong đó là chồng mình, vừa sợ bị đánh lừa, nên bối rối chẳng biết nên giữ khoảng cách hay bước tới, lúc âu yếm nhìn, lúc lại thấy xa lạ.
• Vì sao chọn phép thử chiếc giường: chiếc giường do chính tay Uy-lít-xơ làm từ một gốc cây ô liu mọc trong nhà, không thể dời đi, và chỉ hai vợ chồng cùng một người hầu biết bí mật này. Nàng giả vờ sai nhũ mẫu khiêng giường ra ngoài để xem phản ứng của người khách.
• Vẻ đẹp: trí tuệ sắc sảo (biến chi tiết đời thường thành dấu hiệu nhận diện tuyệt đối), sự thận trọng, tỉnh táo; tấm lòng thủy chung son sắt, chỉ trao tình cảm cho đúng người chồng của mình. Khi đã tin, nàng chạy đến ôm chồng, nước mắt chan hòa – trí tuệ và tình cảm hòa làm một.

Cách kể chuyện của Hô-me-rơ qua đoạn trích tạo ra hiệu quả gì? Biện pháp nghệ thuật nào thường được sử dụng để khắc họa phẩm chất nhân vật? Biện pháp nào được sử dụng ở khổ cuối của đoạn trích?

Trả lời:

• Cách kể: chậm rãi, tỉ mỉ, đặt nhân vật vào tình huống căng thẳng rồi tháo gỡ dần; kết hợp đối thoại và miêu tả tâm lí. Hiệu quả là tạo sự hồi hộp, kịch tính và làm nổi bật trí tuệ của hai nhân vật.
• Biện pháp khắc họa nhân vật: dùng định ngữ cố định đi kèm tên nhân vật (Uy-lít-xơ cao quý và nhẫn nại, Pê-nê-lốp thận trọng…), đối thoại bộc lộ tính cách, đặt nhân vật trong thử thách.
• Khổ cuối: dùng phép so sánh mở rộng (so sánh có đuôi dài): niềm vui của Pê-nê-lốp khi nhận ra chồng được ví với niềm vui của những người đi biển gặp nạn, sau bao vật lộn với sóng gió bỗng thấy đất liền. So sánh này diễn tả nỗi khát khao và hạnh phúc vô bờ của nàng.

Tổ chức diễn kịch cảnh nhận mặt bằng phép thử bí mật của chiếc giường.

Trả lời: Gợi ý tổ chức:

• Vai: Uy-lít-xơ, Pê-nê-lốp, Tê-lê-mác, nhũ mẫu Ơ-ri-clê, người dẫn truyện.
• Cảnh 1: Pê-nê-lốp bước xuống, ngồi đối diện người lạ, im lặng; Tê-lê-mác trách mẹ; Uy-lít-xơ mỉm cười trấn an con.
• Cảnh 2: Pê-nê-lốp sai nhũ mẫu khiêng chiếc giường ra; Uy-lít-xơ giật mình, kể bí mật chiếc giường; Pê-nê-lốp òa khóc, chạy đến ôm chồng. Người dẫn truyện khép lại bằng hình ảnh so sánh ở cuối đoạn trích.
• Lưu ý: diễn chậm ở chỗ im lặng để tạo không khí hồi hộp; nhấn giọng lúc Uy-lít-xơ thốt lên về chiếc giường.

Nhập vai Uy-lít-xơ, anh (chị) hãy kể lại cảnh nhận mặt ấy.

Trả lời: (đoạn tham khảo)

Bọn cầu hôn đã đền tội, cung điện lặng đi sau trận chiến. Ta ngồi bên cột lớn, chờ người vợ hai mươi năm xa cách. Nàng bước xuống, ngồi đối diện ta trong ánh lửa, nhưng không nói một lời. Có lúc ta thấy ánh mắt nàng dịu lại, có lúc lại xa lạ như nhìn một người dưng – phải rồi, ta đang khoác bộ đồ rách của kẻ ăn mày. Tê-lê-mác sốt ruột trách mẹ, còn ta chỉ mỉm cười: nàng thận trọng là phải, cứ để nàng thử. Rồi nàng bảo nhũ mẫu khiêng chiếc giường ta làm năm xưa ra ngoài cho khách ngủ. Tim ta thắt lại: ai đã cưa gốc ô liu dưới chân giường ấy? Ta buột miệng kể hết – gốc cây, khung giường, những đường chạm vàng bạc, ngà voi. Chưa dứt lời, nàng đã chạy đến ôm lấy cổ ta, nước mắt tuôn rơi, xin ta đừng giận vì đã thử. Ta ôm chặt người vợ thủy chung, và thấy cuộc lưu lạc mười năm trên biển cuối cùng đã thật sự cập bến.