Người đẹp và quái vật là truyện cổ tích Pháp nổi tiếng, được biết đến rộng rãi nhất qua bản rút gọn của bà Jeanne-Marie Leprince de Beaumont in năm 1756. Bài viết kể lại sát bản Beaumont, với đủ ba người anh, hai cô chị đố kỵ, tấm gương thần, chiếc nhẫn và kết thúc hai bức tượng đá. Phần sau phân tích ý nghĩa, nguồn gốc và so sánh với truyện Sọ Dừa của Việt Nam.
Truyện Người đẹp và quái vật
Ngày xưa có một người thương gia rất giàu, có sáu người con, ba trai và ba gái. Ba cô gái nhà ông người nào cũng xinh, nhưng cô út đẹp hơn cả; từ bé ai cũng gọi cô là cô bé xinh đẹp, lớn lên cái tên ấy vẫn theo cô, thành ra người ta gọi luôn là Người Đẹp. Hai cô chị vì thế ghen tị lắm.
Người Đẹp không chỉ xinh hơn mà còn tốt bụng hơn các chị. Hai cô chị cậy giàu sinh kiêu, chỉ muốn giao du với giới quyền quý, ngày ngày đi dạ hội, xem kịch và chế giễu em út suốt ngày đọc sách. Nhiều nhà buôn lớn hỏi cưới, hai cô đều chê, nói chỉ lấy công tước, ít ra cũng phải bá tước. Người Đẹp thì lễ phép cảm ơn những người hỏi cưới mình, nói mình còn trẻ, muốn ở bên cha thêm vài năm.
Bỗng một ngày, người thương gia mất sạch cơ nghiệp, chỉ còn một căn nhà nhỏ ở thôn quê xa thành phố. Hai cô chị tin rằng các chàng theo đuổi vẫn sẽ cưới mình, nhưng khi họ đã nghèo thì chẳng ai thèm ngó tới. Còn Người Đẹp thì ai cũng thương; có mấy nhà quý tộc vẫn muốn cưới nàng dù nàng chẳng còn đồng nào, nhưng nàng từ chối để theo cha về quê an ủi, đỡ đần ông. Nàng tự nhủ: khóc cũng chẳng lấy lại được của cải, phải cố mà sống vui dù nghèo.
Ở quê, người cha và ba anh trai cày ruộng. Người Đẹp dậy từ bốn giờ sáng dọn dẹp, nấu cơm cho cả nhà; xong việc thì đọc sách, chơi đàn, vừa quay sợi vừa hát. Hai cô chị mười giờ mới dậy, cả ngày thơ thẩn tiếc nuối váy áo và bạn bè sang trọng, lại bảo em út hèn kém, ngốc nghếch mới bằng lòng với cảnh khổ.
Được một năm, người thương gia nhận thư báo một con tàu chở hàng của ông đã cập bến an toàn. Hai cô chị nằng nặc đòi cha mua váy áo, khăn choàng, mũ mão đủ thứ. Người Đẹp chỉ xin một bông hồng, vì vùng này không có hoa hồng; thật ra nàng không muốn các chị trách mình làm ra vẻ khác người. Nhưng đến nơi, ông vướng vào kiện tụng vì số hàng, rốt cuộc trở về nghèo như cũ.
Chỉ còn ba mươi dặm nữa là về tới nhà thì ông lạc trong một khu rừng lớn. Tuyết rơi dày, gió quật ông ngã ngựa hai lần, sói hú quanh. Bỗng ông thấy ánh đèn cuối một hàng cây: một tòa lâu đài sáng rực mà không một bóng người. Con ngựa tự vào chuồng ăn cỏ. Trong đại sảnh có lò sưởi rực lửa và bàn ăn bày sẵn cho một người. Đợi mãi chẳng thấy ai, ông đói quá, run run ăn một con gà, uống mấy ngụm rượu, rồi tìm một căn phòng có giường êm đi ngủ.
Sáng ra, bộ quần áo tả tơi của ông đã được thay bằng một bộ mới tinh, trên bàn có sẵn sô-cô-la nóng. Ông nói to lời cảm ơn bà tiên chủ nhà rồi ra chuồng lấy ngựa. Đi dưới một giàn hoa hồng, nhớ lời con gái út, ông bẻ một cành có mấy bông. Lập tức có tiếng động lớn và một Quái Vật gớm ghiếc hiện ra. Nó gầm lên rằng nó đã cứu mạng ông, vậy mà ông lại trộm hoa hồng, thứ nó yêu hơn hết thảy; ông phải chết để đền tội. Người cha quỳ xuống van xin, gọi nó là đức ông. Quái Vật bảo nó không phải đức ông mà là Quái Vật, nó không ưa lời tâng bốc. Nhưng nghe nói ông có con gái, nó bằng lòng tha nếu một cô con gái tự nguyện đến chết thay; nếu không, ông phải thề ba tháng nữa quay lại. Ông thề, nghĩ bụng ít ra cũng được ôm các con thêm một lần. Quái Vật còn cho ông một chiếc rương lớn đầy vàng mang về.
Về đến nhà, ông đưa cành hồng cho Người Đẹp, bảo rằng những bông hồng này sẽ khiến người cha khốn khổ của con phải trả giá đắt, rồi kể hết mọi chuyện. Hai cô chị gào khóc, mắng em út vì muốn làm ra vẻ khác người mà gây họa, đã thế lại chẳng rơi một giọt nước mắt. Người Đẹp đáp khóc thì ích gì, cha sẽ không chết, vì nàng sẽ đến nộp mình cho Quái Vật. Ba người anh xin đi giết Quái Vật, nhưng cha bảo nó quá mạnh. Người Đẹp nhất quyết đi, còn hai cô chị thì mừng thầm. Trước khi đi, nàng xin cha cho hai chị lấy hai chàng quý tộc đang để ý họ, vì nàng đã tha thứ hết những điều các chị làm. Lúc tiễn em, hai cô chị lấy hành xát mắt cho chảy nước mắt; chỉ có các anh và cha là khóc thật.
Quái Vật đón hai cha con, hỏi Người Đẹp có tự nguyện đến không. Nàng run run đáp có. Hôm sau người cha phải ra về. Đêm ấy Người Đẹp mơ thấy một bà tiên nói rằng việc tốt nàng làm để cứu cha sẽ không thiếu phần đền đáp.
Ở lại một mình, Người Đẹp đi xem lâu đài và thấy một cánh cửa ghi tên phòng của chính mình, bên trong có thư viện lớn, đàn clavecin và sách nhạc. Nàng nghĩ nếu mình chỉ sống ở đây một ngày thì người ta đâu chuẩn bị chu đáo đến thế, nên vững dạ hơn. Một cuốn sách có dòng chữ vàng mời nàng cứ ước, cứ truyền lệnh, vì ở đây nàng là chủ nhân. Nàng ước được biết cha đang làm gì, và tấm gương lớn hiện ra cảnh cha buồn bã về đến nhà, hai cô chị vờ đau khổ mà mặt vẫn lộ vẻ hả hê.
Tối đến, Quái Vật xin được ngồi xem nàng ăn tối, hỏi có phải nàng thấy nó rất xấu không. Nàng đáp đúng vậy, vì nàng không biết nói dối, nhưng nàng tin nó rất tốt bụng. Quái Vật tự nhận ngoài cái xấu ra nó còn chẳng có trí khôn. Người Đẹp bảo người tự biết mình kém trí khôn thì không phải kẻ ngốc, và có biết bao kẻ mang hình người mà tim giả dối, bạc bẽo, còn đáng sợ hơn nó. Cuối bữa, Quái Vật hỏi:
– Người Đẹp, nàng có muốn làm vợ ta không?
Nàng sợ chết khiếp, nhưng vẫn run run đáp không. Quái Vật thở dài, tiếng thở rít lên vang khắp lâu đài, rồi buồn bã chào nàng, vừa đi vừa ngoái lại nhìn.
Ba tháng trôi qua êm đềm. Tối nào đúng chín giờ Quái Vật cũng đến trò chuyện; quen dần, nàng chẳng còn thấy nó xấu, lại còn mong đến giờ nó tới. Chỉ có một điều làm nàng khổ tâm: tối nào nó cũng hỏi nàng có muốn làm vợ nó không. Nàng bảo nàng sẽ mãi là bạn của nó. Nhưng nàng đã thấy trong gương cha ốm vì nhớ con, các chị đã lấy chồng, các anh đi lính, cha ở nhà một mình. Nàng xin về thăm cha và hứa trở lại sau tám ngày. Quái Vật đồng ý, dặn khi muốn quay về nàng chỉ cần đặt chiếc nhẫn lên bàn trước lúc ngủ.
Sáng hôm sau nàng đã ở nhà cha. Hai cô chị kéo đến cùng chồng, ai cũng khổ: cô cả lấy một chàng đẹp trai nhưng chỉ say mê chính mình, cô thứ lấy một người thông minh nhưng chỉ dùng trí khôn để chọc tức mọi người, trước hết là vợ. Thấy em ăn mặc như công chúa, hai cô ghen tức, bàn nhau giữ em ở lại quá tám ngày cho Quái Vật nổi giận mà ăn thịt em. Họ giả vờ âu yếm, đến ngày em đi thì khóc lóc níu kéo, thế là Người Đẹp hứa ở thêm tám ngày nữa.
Đêm thứ mười, nàng mơ thấy Quái Vật nằm hấp hối trên cỏ trong vườn, trách nàng bội bạc. Nàng choàng tỉnh, tự trách mình: Quái Vật xấu và kém trí khôn đâu phải lỗi của nó; nó tốt bụng, thế là hơn tất cả. Điều làm người vợ hạnh phúc không phải chồng đẹp hay khôn, mà là tính tình tốt, đức hạnh và lòng tử tế. Nàng đặt nhẫn lên bàn rồi ngủ, sáng ra đã ở lâu đài. Nàng trang điểm thật đẹp chờ đến chín giờ tối, nhưng Quái Vật không đến. Nàng chạy khắp lâu đài, rồi nhớ giấc mơ, chạy ra con kênh trong vườn, thấy Quái Vật nằm bất tỉnh. Nàng ôm lấy nó, thấy tim còn đập, liền vốc nước kênh vẩy lên đầu nó. Quái Vật mở mắt, nói vì nàng lỡ hẹn nên nó đã định nhịn đói mà chết, nhưng được gặp nàng lần nữa thì chết cũng mãn nguyện. Người Đẹp khóc, bảo nó sẽ sống để làm chồng nàng, vì giờ nàng mới biết mình không thể sống thiếu nó.
Vừa dứt lời, lâu đài bừng sáng, pháo hoa, âm nhạc rộn ràng như ngày hội. Quay lại, nàng không thấy Quái Vật đâu, chỉ thấy dưới chân một hoàng tử đẹp hơn cả thần Tình Yêu đang cảm ơn nàng đã giải lời nguyền. Chàng kể một bà tiên độc ác đã bắt chàng mang hình thù ấy cho đến khi có một cô gái xinh đẹp bằng lòng lấy chàng, lại cấm chàng để lộ trí thông minh. Vào lâu đài, Người Đẹp thấy cả gia đình đã có mặt, do bà tiên trong giấc mơ đưa tới. Bà tiên nói nàng đã chọn đức hạnh hơn vẻ đẹp và trí khôn, nên xứng đáng có được cả ba điều ấy ở một người.
Còn hai cô chị bị biến thành hai bức tượng đá đứng trước cổng lâu đài của em, vẫn giữ nguyên trí khôn để chứng kiến hạnh phúc của em cho đến ngày nhận ra lỗi lầm. Nhưng bà tiên e rằng họ sẽ mãi là tượng đá, vì sửa được thói kiêu ngạo, nóng giận, tham ăn, lười biếng thì dễ, còn đổi được một trái tim độc ác, đố kỵ thì gần như phép màu. Bà tiên vung đũa thần đưa mọi người về vương quốc của hoàng tử. Chàng cưới Người Đẹp, và họ sống rất lâu trong hạnh phúc trọn vẹn, vì hạnh phúc ấy xây trên đức hạnh.
Kể theo bản “La Belle et la Bête” của Jeanne-Marie Leprince de Beaumont (Magasin des enfants, 1756)
Chú thích:
- Người Đẹp: nguyên văn là la Belle, vốn là biệt danh chứ không phải tên riêng; nhân vật Quái Vật là la Bête.
- Đàn clavecin: loại đàn phím thời xưa, có trước đàn piano, rất được ưa chuộng trong các gia đình khá giả ở Pháp thế kỷ XVIII.
- Thần Tình Yêu: thần Amour (Cupid) trong thần thoại, biểu tượng của vẻ đẹp trẻ trung.
Ý nghĩa truyện Người đẹp và quái vật
Đức hạnh đặt trên vẻ đẹp và trí khôn
Beaumont không giấu bài học của mình. Hai cô chị chọn chồng theo vẻ ngoài và tài ăn nói, để rồi một người sống với kẻ chỉ yêu bản thân, một người sống với kẻ dùng trí khôn để hành hạ người khác. Người Đẹp chọn Quái Vật sau khi tự hỏi điều gì làm nên hạnh phúc, và trả lời bằng tính tình tốt, đức hạnh, lòng tử tế. Lời bà tiên ở cuối truyện chốt lại: ai chọn đức hạnh sẽ được đền bù bằng cả vẻ đẹp lẫn trí tuệ.
Người Đẹp không phải nàng công chúa chờ được cứu
Nàng tự nguyện đi thay cha khi các anh còn đang tính chuyện đánh nhau với Quái Vật. Nàng thẳng thắn nói nó xấu vì không biết nói dối, từ chối lời cầu hôn suốt ba tháng vì chưa thật lòng, và chỉ nhận lời khi đã hiểu rõ tình cảm của mình. Truyện vốn viết cho các cô gái trẻ trong một tạp chí giáo dục, nên Người Đẹp được dựng thành hình mẫu của sự can đảm, trung thực và biết suy nghĩ.
Cái giá của lòng đố kỵ
Hình phạt dành cho hai cô chị rất lạ: không chết, không bị đày đi xa, mà hóa đá và phải chứng kiến hạnh phúc của em. Lời bình của bà tiên cho thấy Beaumont coi đố kỵ là thói xấu khó chữa nhất, khó hơn cả kiêu ngạo hay lười biếng.
Bài học rút ra hôm nay
- Nhìn qua vẻ ngoài: người có hình dáng đáng sợ có thể là người tử tế nhất ta từng gặp.
- Giữ lời hứa: chỉ hai ngày lỡ hẹn đã suýt làm mất mạng một người hết lòng vì mình.
- Biết ơn là nền của tình cảm bền lâu: chính Người Đẹp thừa nhận ban đầu nàng chỉ có lòng quý trọng, tình bạn và sự biết ơn, và từ đó tình yêu lớn dần.
Nguồn gốc truyện Người đẹp và quái vật
Bản viết sớm nhất là của bà Gabrielle-Suzanne de Villeneuve, in năm 1740, rất dài và có nhiều tuyến truyện phụ. Jeanne-Marie Leprince de Beaumont (1711–1780), một nhà giáo dục người Pháp làm gia sư ở Anh, rút gọn lại và đưa vào Magasin des enfants (Kho truyện của trẻ em) in năm 1756 – tập sách dạy học trình bày như những buổi trò chuyện giữa cô giáo và các học trò nhỏ. Bản của Beaumont ngắn gọn, rõ bài học nên trở thành bản quen thuộc nhất, được chuyển ngữ khắp nơi.
Mô-típ cô gái lấy chồng mang hình thù đáng sợ rồi giải được lời nguyền có từ rất lâu, gần nhất là chuyện thần thoại Cupid và Psyche được nhà văn La Mã Apuleius kể lại từ thế kỷ II. Ở Việt Nam, truyện Sọ Dừa có nhiều nét tương đồng đáng chú ý: chàng trai có hình thù kỳ dị, cô em út hiền lành chấp nhận chàng, hai cô chị ghen ghét và cuối cùng phải chịu hậu quả. Bạn có thể đọc soạn bài Sọ Dừa để đối chiếu.
Truyện được dựng thành phim nhiều lần, nổi bật là phim của Jean Cocteau năm 1946. Phim hoạt hình Disney năm 1991 thêm gã thợ săn Gaston và những đồ vật biết nói như Lumière; trong bản Beaumont, lâu đài không có người hầu nào hiện hình, và Người Đẹp có ba người anh.
Câu hỏi thường gặp
Người đẹp trong truyện gốc có tên riêng không?
Không. La Belle (Người Đẹp) là biệt danh từ thuở nhỏ rồi thành tên gọi; Quái Vật cũng chỉ được gọi là la Bête. Cái tên Belle trên phim chính là chữ la Belle này.
Vì sao Quái Vật biến thành hoàng tử?
Một bà tiên độc ác đã bắt chàng mang hình thù quái vật cho đến khi có một cô gái xinh đẹp bằng lòng lấy chàng. Khi Người Đẹp hứa làm vợ, lời nguyền được giải.
Kết cục của hai người chị ra sao?
Họ bị biến thành tượng đá đứng trước cổng lâu đài, vẫn giữ trí khôn để chứng kiến hạnh phúc của em, cho đến khi biết hối lỗi. Nếu thích những truyện có cô em út hiền lành và các chị ghen ghét, hãy đọc thêm Tấm Cám; trong cùng lô bài có Aladdin và cây đèn thần và Pinocchio.