Nghiện game là tình trạng một người mất kiểm soát việc chơi trò chơi điện tử: muốn dừng mà không dừng được, đặt game lên trên học hành, công việc, giấc ngủ, và vẫn chơi tiếp dù đã thấy hậu quả. Trong y học, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) gọi đây là rối loạn chơi game (gaming disorder). Chơi nhiều chưa chắc đã là nghiện.
| Nghĩa ngắn | Mất kiểm soát việc chơi game, ưu tiên game hơn mọi việc khác dù đã có hậu quả |
| Tên chuyên môn | Rối loạn chơi game (gaming disorder), có trong bảng phân loại bệnh ICD-11 của WHO |
| Loại từ | Cụm động từ; “chứng nghiện game”, “người nghiện game” là cách dùng như danh từ |
| Sắc thái | Trong lời nói thường ngày hay dùng phóng đại để trêu; trong y học là khái niệm nghiêm túc |
Nghiện game: từ chữ đời thường đến WHO
Chữ nghiện theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) là ham thích đến mức thành thói quen khó bỏ, như nghiện thuốc lá, nghiện cà phê. Ghép với game, ta có một cụm mà ai cũng từng nghe, thường là từ miệng bố mẹ: “Con nghiện game rồi đấy!”. Ở nghĩa đời thường này, nó có khi chỉ là lời trách nhẹ với một buổi tối chơi quá giờ.
Nghĩa chuyên môn hẹp và nặng hơn nhiều. Năm 2019, Đại hội đồng Y tế Thế giới thông qua bản phân loại bệnh ICD-11, trong đó có mục rối loạn chơi game. WHO mô tả đây là một kiểu hành vi chơi game gồm ba nét: kiểm soát kém việc chơi; ưu tiên game ngày càng nhiều, đến mức lấn át các mối quan tâm và sinh hoạt khác; vẫn chơi, thậm chí chơi nhiều hơn, dù đã có hậu quả xấu.
Điều kiện quan trọng là hậu quả phải đủ nặng: ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, việc làm, gia đình, các mối quan hệ. Kiểu hành vi ấy thường kéo dài khoảng 12 tháng trở lên mới được xem xét. WHO cũng nói rõ chỉ một phần nhỏ người chơi game rơi vào tình trạng này.
Những dấu hiệu nên để ý ở bản thân và người thân
Các dấu hiệu dưới đây chỉ để tự soi lại thói quen, không dùng để kết luận ai đó bị bệnh:
- Hứa “chơi một trận nữa thôi” rồi chơi đến khuya, chuyện lặp lại gần như mỗi ngày.
- Bỏ bữa, thức trắng, bỏ học hay trễ việc vì đang dở trận.
- Không còn hứng thú với những thứ trước đây từng thích: đá bóng, đọc truyện, đi chơi với bạn.
- Bứt rứt, cáu gắt khi bị bắt tắt máy hoặc khi mất mạng.
- Nói dối về thời gian chơi, giấu điện thoại, lén chơi.
- Điểm số đi xuống, hay cãi nhau với gia đình, mà vẫn không giảm được.
Một tối chơi quá đà hay một kì nghỉ hè cày rank chưa nói lên điều gì. Đáng lo là khi những biểu hiện trên kéo dài, chồng lên nhau và bắt đầu kéo cả cuộc sống đi xuống. Lúc đó nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá đúng, thay vì tự đặt tên bệnh cho mình hay cho con.
Vì sao một trò giải trí lại khó buông đến thế?
Game hiện đại được thiết kế để người chơi muốn quay lại: phần thưởng đến đều đặn, bảng xếp hạng luôn có bậc cao hơn, sự kiện giới hạn thời gian, nhiệm vụ đăng nhập mỗi ngày. Bỏ một hôm là thấy tiếc, kiểu tâm lí rất gần với nỗi sợ bỏ lỡ của dân mạng.
Nhưng game hiếm khi là nguyên nhân duy nhất. Nhiều người tìm đến game vì ngoài đời đang có chuyện: áp lực thi cử, cô đơn, bị bắt nạt, gia đình căng thẳng. Trong game họ được công nhận, có bạn, có thành tích. Một số khác có sẵn những khó khăn về chú ý hay cảm xúc, khiến việc tự dừng càng khó. Tuổi thiếu niên cũng là lúc khả năng tự kiểm soát chưa hoàn thiện.
Tác động của việc chơi mất kiểm soát dễ thấy nhất là thiếu ngủ, học sa sút, ít vận động, mỏi mắt, đau lưng. Nặng hơn là các mối quan hệ rạn nứt và cảm giác trống rỗng khi rời màn hình. Thói quen để game chiếm hết thời gian cũng dễ đi kèm tật để việc đến sát hạn mới làm.
Mê game, chơi chuyên nghiệp và nghiện game khác nhau ở đâu?
| Mê game | Chơi chuyên nghiệp | Nghiện game | |
|---|---|---|---|
| Thời gian chơi | Nhiều nhưng tự sắp xếp được | Rất nhiều, theo lịch tập | Nhiều và không tự dừng được |
| Mục đích | Giải trí, kết bạn | Công việc, thi đấu | Thường để trốn tránh cảm xúc, áp lực |
| Việc học, làm | Vẫn ổn | Game chính là việc làm | Bị ảnh hưởng rõ rệt |
| Khi phải ngừng | Hơi tiếc nhưng ngừng được | Nghỉ theo kế hoạch | Khó chịu, cáu gắt, tìm cách chơi lén |
Cái phân biệt không nằm ở số giờ mà ở chỗ ai đang cầm lái. Một người chơi hết mình để leo hạng vẫn có thể hoàn toàn bình thường nếu biết lúc nào nên tắt máy.
Nhìn chuyện nghiện game từ góc nghị luận
“Tác hại của nghiện game ở học sinh” là đề nghị luận xã hội quen thuộc. Một bài viết công bằng nên tránh quy hết lỗi cho game. Gợi ý ba ý: game là một hình thức giải trí, có mặt tích cực như rèn phản xạ, kết nối bạn bè; nghiện là khi giải trí biến thành thứ điều khiển con người; giải pháp cần cả phía người chơi (tự đặt giới hạn, tìm thú vui khác) lẫn phía gia đình và nhà trường (lắng nghe, đồng hành, không chỉ cấm đoán).
Nghiện game: hỏi gì, đáp nấy
Chơi game bao nhiêu tiếng một ngày thì bị coi là nghiện?
Không có con số giờ cố định nào. Theo mô tả của WHO, điều quyết định là mất kiểm soát, ưu tiên game hơn mọi việc và vẫn chơi dù đã có hậu quả rõ rệt, kéo dài thường khoảng một năm.
Nghiện game có phải là bệnh không?
Rối loạn chơi game có trong bảng phân loại bệnh ICD-11 của WHO. Tuy vậy, “nghiện game” trong lời nói hằng ngày thường chỉ là cách nói quá. Chỉ bác sĩ, chuyên gia tâm lý mới đánh giá được một người có rối loạn hay không.
Nghiện game tiếng Anh là gì?
Cách nói thường ngày là game addiction hoặc gaming addiction; tên gọi chuyên môn của WHO là gaming disorder.
Người nghiện game nên bắt đầu thay đổi từ đâu?
Có thể bắt đầu từ việc ghi lại thời gian chơi thật, đặt giờ tắt máy và để điện thoại ngoài phòng ngủ. Nếu tự làm không được, hãy nói với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý.