Nam tả nữ hữu là cách xếp chỗ “nam bên trái, nữ bên phải”, gốc từ thuyết âm dương của phương Đông. Ai hỏi cụm từ này nghĩa thế nào thì có thể đáp gọn: đó là quy ước vị trí cho nam và nữ khi đứng, ngồi, bày ảnh thờ hay làm lễ cưới, được người Việt giữ như một nếp phong tục hơn là luật lệ bắt buộc.
| Nghĩa | Nam ở bên trái, nữ ở bên phải |
| Gốc từ | Hán Việt: 男左女右 (nam: đàn ông, tả: trái, nữ: đàn bà, hữu: phải) |
| Cơ sở | Thuyết âm dương: bên trái thuộc dương, bên phải thuộc âm |
| Thường gặp ở | Bàn thờ gia tiên, lễ cưới, chụp ảnh gia đình, đặt mộ phần |
| Tính chất | Tập tục dân gian, mỗi vùng, mỗi nhà áp dụng một khác |
Nam tả nữ hữu: cái lý trái, phải
Cụm từ gồm bốn chữ Hán Việt đọc thẳng là ra nghĩa. Nam là đàn ông, nữ là đàn bà; tả là bên trái, hữu là bên phải. Chữ tả, hữu vẫn còn sống trong tiếng Việt qua những từ quen như tả ngạn, hữu ngạn (bờ trái, bờ phải của con sông) hay thành ngữ tả xung hữu đột.
Ghép lại, nam tả nữ hữu không mô tả một sự thật tự nhiên nào mà là một quy ước sắp đặt. Nó trả lời câu hỏi rất đời thường: khi hai vợ chồng, ông và bà, chú rể và cô dâu cùng xuất hiện, ai đứng phía nào. Bên kia của cặp quy ước này là cụm tả dương, hữu âm, nói về bản chất âm dương của hai phía.
Từ thuyết âm dương đến nếp sống của người Việt
Người xưa chia vạn vật thành hai mặt âm và dương. Trời, mặt trời, ánh sáng thuộc dương; đất, mặt trăng, bóng tối thuộc âm. Con người cũng được xếp theo cặp ấy: nam thuộc dương, nữ thuộc âm. Hướng trái và phải lại được gắn với dương và âm, nên nam đứng về phía dương, tức bên trái; nữ đứng về phía âm, tức bên phải. Theo cách hiểu này, xếp như vậy là để hai mặt âm dương cân bằng, hài hòa.
Điều chắc chắn hơn là người Việt tiếp nhận quan niệm này qua giao lưu văn hóa lâu đời với Trung Hoa, rồi đưa nó vào lễ nghi trong nhà.
Trong xã hội phong kiến, bên trái thường được coi là vị trí trang trọng hơn, và quyền quyết định trong nhà, trong họ khi ấy thuộc về đàn ông. Vì vậy, cùng với cái lý âm dương, quy ước này cũng phản ánh trật tự xã hội của một thời, giống như những chuẩn mực công dung ngôn hạnh dành cho phụ nữ xưa.
Nam tả nữ hữu hiện ra ở đâu trong đời sống?
Trên bàn thờ gia tiên
Đây là chỗ quy ước này được nhắc nhiều nhất. Ảnh thờ hoặc bài vị của ông đặt bên trái, của bà đặt bên phải, cùng nằm ở phía trong cùng của bàn thờ. Đồ thờ hai bên như chân nến, đèn, lọ hoa cũng được bày cân đối theo nguyên tắc tả dương, hữu âm.
Trong lễ cưới và ảnh cưới
Khi làm lễ gia tiên hay chụp ảnh cưới, chú rể thường đứng bên trái cô dâu. Nhiều ông bà vẫn dặn con cháu đứng như vậy cho “đúng lề”, nhất là trong các nghi thức như lễ vu quy bên nhà gái.
Mộ phần và vài thói quen khác
Có nơi đặt mộ ông bên trái, mộ bà bên phải. Trong chuyện xem chỉ tay theo dân gian, người ta cũng hay nói “nam tả nữ hữu”: nam xem tay trái, nữ xem tay phải. Những tục này mang tính truyền miệng, không có chuẩn chung cho cả nước.
Bên trái tính theo hướng nào?
Đây là điểm hay gây tranh cãi. Các bài viết về bày bàn thờ thường chỉ ghi “nam bên trái, nữ bên phải” mà không nói rõ tính theo hướng của người đứng nhìn vào hay theo hướng bàn thờ nhìn ra. Thực tế mỗi vùng, mỗi dòng họ hiểu một kiểu. Cách chắc nhất là hỏi người lớn tuổi trong họ và giữ thống nhất trong nhà mình.
Một quy ước cũ trong cách nghĩ hôm nay
Nhiều gia đình vẫn giữ nam tả nữ hữu như một nét văn hóa, nhất là ở bàn thờ và trong ngày cưới. Giữ lại thì không sao: đó là cách người ta tôn trọng nếp nhà và tạo sự ngay ngắn, cân đối. Giữ hay không là tùy mỗi nhà, miễn đừng câu nệ đến mức cứng nhắc khiến ngày vui thành căng thẳng.
Nhưng cũng nên hiểu đúng bản chất của nó. Quy ước vị trí trái phải không nói rằng người đứng bên này quan trọng hơn người đứng bên kia trong đời sống hằng ngày. Ở các dịp không mang tính lễ nghi, như chụp ảnh với bạn bè hay xếp chỗ ngồi trong lớp, chẳng ai buộc phải theo. Khi bàn về bình đẳng giới, nhiều người nhìn những tục như thế này là dấu vết của một thời, không phải chuẩn mực cần áp đặt, cũng như cách ta nhìn lại thói gia trưởng trong gia đình.
Thắc mắc quanh chuyện nam bên trái, nữ bên phải
Nam tả nữ hữu có nghĩa là gì?
Hiểu theo mặt chữ: đàn ông ở phía trái, đàn bà ở phía phải. Đây là quy ước xếp chỗ dựa trên thuyết âm dương, thường áp dụng khi bày ảnh thờ, làm lễ cưới hoặc chụp ảnh gia đình.
Vì sao nam đứng bên trái?
Theo quan niệm cũ, bên trái thuộc dương, nam giới cũng thuộc dương, nên nam đứng bên trái cho hợp lẽ âm dương. Thời phong kiến, bên trái còn được xem là vị trí trang trọng hơn.
Ảnh thờ ông bà đặt bên nào?
Nếu theo quy ước ấy, ảnh ông đặt bên trái, ảnh bà đặt bên phải. Vì cách tính hướng trái phải mỗi nơi một khác, nên hỏi người lớn trong họ để làm thống nhất.
Không theo nam tả nữ hữu có sao không?
Đây là tập tục, không phải quy định bắt buộc. Nhiều gia đình vẫn theo để giữ nếp nhà, nhiều người khác không câu nệ. Điều đáng giữ hơn cả là người trong nhà tôn trọng nhau.