Công dung ngôn hạnh là bốn chuẩn mực mà lễ giáo phong kiến đặt ra cho người phụ nữ, quen gọi là “tứ đức”: công là khéo việc nhà, dung là dáng vẻ, ngôn là lời ăn tiếng nói, hạnh là nết na. Cụm này thường đi liền với “tam tòng” thành “tam tòng tứ đức”. Hỏi “tứ đức là gì” thì câu trả lời cũng chính là bốn chữ ấy.
| Nghĩa ngắn | Bốn đức xưa đòi hỏi ở phụ nữ: khéo tay, đoan trang, nói năng mực thước, nết na |
| Gốc từ | Hán Việt: 功 công · 容 dung · 言 ngôn · 行 hạnh |
| Loại từ | Cụm danh từ, thành ngữ cố định |
| Sắc thái | Trung tính khi giảng nghĩa; dễ thành mỉa mai nếu dùng để đòi hỏi phụ nữ hiện thời |
Công dung ngôn hạnh là gì?
Gói lại thì đây là những đức tính lễ giáo phong kiến yêu cầu ở người phụ nữ. Tách ra từng chữ, mỗi chữ ứng với một mảng đời sống riêng.
- Công (功): việc tay chân của người đàn bà trong nhà, gọi chung là nữ công gia chánh. Thời xưa là dệt vải, may vá, thêu thùa, nấu nướng, coi sóc bếp núc. Nhà khá giả còn trông đợi con gái biết cầm kì thi họa.
- Dung (容): dáng vẻ bên ngoài. Điều đáng chú ý là chữ này không đòi phải đẹp. Cái được khen là gọn gàng, sạch sẽ, đi đứng khoan thai, ăn mặc kín đáo.
- Ngôn (言): lời nói. Nói nhỏ nhẹ, chọn lời, đúng lúc thì nói, không nói thì im. Ông bà ta có hẳn một kho câu ca dao khen người phụ nữ Việt nhắc chuyện “ăn nói” ấy.
- Hạnh (行): chữ này đọc là “hành” khi nghĩa là đi, làm; đọc “hạnh” khi chỉ nết ăn ở, đạo đức. Trong tứ đức, hạnh là hiếu với cha mẹ, thuận với chồng, thương con, giữ tiết.
Người ta hay nói gọn: một cô gái “đủ công dung ngôn hạnh” là người được xem như vợ hiền, dâu thảo theo khuôn của xã hội cũ.
Tứ đức đến từ sách nào?
Bốn đức này có gốc từ Trung Hoa. Sách Chu lễ, thiên Thiên quan, chép rằng các nữ quan trong cung dạy cho người dưới bốn điều: phụ đức, phụ ngôn, phụ dung, phụ công (婦德、婦言、婦容、婦功). Lúc đầu, đây là phép tắc dành cho phụ nữ trong cung và giới quý tộc.
Đến đời Đông Hán, nữ sử gia Ban Chiêu viết sách Nữ giới, trong đó có chương bàn về “phụ hạnh”. Bà giảng lại bốn đức theo đúng thứ tự cũ, và cuốn sách nhỏ ấy được dùng làm sách dạy phụ nữ suốt nhiều thế kỉ sau. Một ý ít người để ý: Ban Chiêu viết rằng bốn đức đó không đòi tài năng vượt trội, không cần đẹp, không cần hoạt ngôn. Cốt ở chỗ biết giữ mình.
Sang Việt Nam, thứ tự được đảo thành công – dung – ngôn – hạnh, và chữ đức nhường chỗ cho chữ hạnh. Có tài liệu cổ vốn đã dùng 婦行 (phụ hạnh) thay cho 婦德, nên hai chữ này được hiểu gần như nhau. Bốn chữ đi vào gia huấn, hương ước, lời ru, rồi thành một thành ngữ bốn tiếng ai cũng thuộc.
Đặt cạnh tam tòng, thục nữ, đảm đang
Công dung ngôn hạnh hay bị lẫn với vài cụm gần nó. Bảng dưới để phân biệt:
| Cụm từ | Nói về | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tứ đức | Bốn phẩm chất cần rèn: công, dung, ngôn, hạnh | Đồng nghĩa với công dung ngôn hạnh |
| Tam tòng | Ba điều phải theo: ở nhà theo cha, lấy chồng theo chồng, chồng mất theo con | Nói về thân phận lệ thuộc, không phải phẩm chất |
| Thục nữ | Người con gái hiền thục, nết na | Lời khen, gần với chữ “hạnh” |
| Đảm đang | Giỏi lo toan việc nhà, việc đồng áng | Gần với chữ “công”, vẫn được dùng như lời khen |
Không có từ trái nghĩa trọn vẹn cho cả cụm. Ở từng mặt thì có: vụng về (trái với công), lôi thôi (trái với dung), chua ngoa, đanh đá (trái với ngôn), lẳng lơ, hư hỏng (trái với hạnh). Tam tòng thì khác hẳn tính chất: tứ đức là cái người phụ nữ phải có, còn tam tòng là người phụ nữ phải theo ai. Cả hai ăn khớp với nếp nhà trọng nam, đề cao người chồng mà bài giải nghĩa chữ gia trưởng đã nói tới.
Người phụ nữ trong văn chương và chiếc khuôn tứ đức
Đọc văn học trung đại, ta gặp nhiều nhân vật vẹn cả bốn đức mà vẫn khổ. Vũ Nương trong truyện của Nguyễn Dữ là ví dụ quen thuộc nhất: đảm việc nhà, hiếu với mẹ chồng, nết na, thủy chung, cuối cùng vẫn bị nghi oan và phải tìm đến cái chết. Học sinh lớp 9 có thể đọc lại bài phân tích nhân vật Vũ Nương để thấy bi kịch ấy rõ hơn.
Bà Tú trong Thương vợ của Tú Xương lại là chữ “công” theo nghĩa rộng: quanh năm buôn bán ở mom sông, nuôi đủ năm con với một chồng. Hai hình ảnh này cho thấy tứ đức không phải là một thứ xấu, cái đáng bàn là khi nó thành khuôn đè lên người phụ nữ mà không đi kèm sự công bằng.
Hiểu tứ đức thế nào khi viết bài nghị luận?
Đề kiểu “Suy nghĩ về quan niệm công dung ngôn hạnh” hay xuất hiện ở bậc THCS, THPT. Một cách triển khai ba ý:
- Giải thích: nêu nghĩa bốn chữ và gốc Nho giáo; chỉ ra rằng đó là chuẩn mực gắn với vị thế phụ thuộc của phụ nữ thời phong kiến.
- Điều còn giá trị: sự khéo léo, chỉn chu, lời nói tử tế, đạo đức tốt là những phẩm chất đáng quý ở bất kì ai, nam cũng như nữ.
- Điều cần bỏ: chữ “công” không nên bị thu hẹp thành bếp núc; chữ “dung” không phải là chuẩn nhan sắc; chữ “hạnh” không thể đồng nghĩa với cam chịu. Việc nhà là việc của cả gia đình.
Câu dùng đời thường: Bà nội vẫn hay nói mẹ tôi là người công dung ngôn hạnh, nhưng mẹ cười bảo bố cũng phải học đủ bốn chữ ấy.
Vài thắc mắc quanh bốn chữ tứ đức
Tam tòng tứ đức là gì?
Là hai bộ quy tắc Nho giáo dành cho phụ nữ. Tam tòng là ba điều phải theo: theo cha khi còn ở nhà, theo chồng khi lấy chồng, theo con khi chồng mất. Tứ đức là bốn phẩm chất công, dung, ngôn, hạnh.
Chữ “dung” trong tứ đức có phải là xinh đẹp không?
Không hẳn. Sách xưa nhấn vào sự gọn gàng, sạch sẽ, đoan trang trong dáng điệu và cách ăn mặc. Một người không đẹp vẫn có thể được khen là “có dung” nếu biết giữ mình chỉn chu.
Công dung ngôn hạnh tiếng Hán viết thế nào?
Bốn chữ là 功容言行. Trong sách Trung Hoa, thứ tự quen dùng là 德言容功 (đức, ngôn, dung, công), mỗi chữ thường có chữ 婦 (phụ: người đàn bà) đứng trước.
Đàn ông có cần công dung ngôn hạnh không?
Theo nghĩa gốc thì không, vì tứ đức chỉ đặt ra cho phụ nữ. Nhưng hiểu theo nghĩa rộng là khéo việc, chỉn chu, nói năng đúng mực và sống tử tế thì đó là điều ai cũng nên rèn.