Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ là câu tục ngữ nói về tình đồng cảm trong một tập thể: khi một người gặp nạn, gặp chuyện buồn, những người cùng nhóm cũng lo lắng, chia sẻ như chuyện của mình. Người ta hay dẫn câu này khi viết về sự gắn bó, đùm bọc nhau giữa người một nhà, một lớp, một xóm.
| Nghĩa ngắn | Một người gặp khó, cả tập thể cùng lo, cùng chia sẻ |
| Chữ khó | “Tàu” là máng ăn của ngựa, rộng ra là cả chuồng ngựa |
| Loại | Tục ngữ, thuộc nhóm nói về quan hệ người với người |
| Gần nghĩa | Lá lành đùm lá rách; bầu ơi thương lấy bí cùng |
Câu một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ
Nhiều học sinh đọc câu này lần đầu và nghĩ tới con tàu, con thuyền. Thật ra tàu ở đây là một từ cũ: cái máng đựng thức ăn trong chuồng ngựa, và dùng chỉ luôn cái chuồng nơi nhiều con ngựa đứng ăn chung. Ta vẫn còn gặp nghĩa này trong thành ngữ cạn tàu ráo máng, nơi tàu và máng đứng cạnh nhau.
Còn bỏ cỏ không phải là vứt cỏ đi mà là bỏ ăn, không thiết ăn cỏ. Ghép lại, nghĩa đen là: trong chuồng có một con ngựa ốm, cả đàn đứng quanh máng cũng chẳng buồn ăn. Người xưa nuôi ngựa thồ, ngựa kéo, ngày nào cũng đứng cạnh tàu cỏ, nên lấy chính cảnh chuồng ngựa để nói chuyện người.
Có một chi tiết làm câu tục ngữ thấm hơn: con đau không cần kêu ai giúp. Những con còn lại tự bỏ ăn. Sự sẻ chia ở đây đến trước lời nhờ vả.
Từ chuồng ngựa đến chuyện người với người
Nghĩa bóng của câu là tinh thần đoàn kết, gắn bó trong tập thể hay trong gia đình trước khó khăn. “Một con ngựa” là một thành viên; “cả tàu” là cả nhóm cùng sống, cùng làm. Khi một người gặp nạn, cả tập thể không thể vô tư như không có chuyện gì.
Câu dùng hợp trong những cảnh rất đời thường:
- Một bạn trong lớp nằm viện, cả lớp chép bài giúp, góp tiền mua sữa. Cô chủ nhiệm nói: “Đúng là một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ.”
- Nhà bác hàng xóm bị cháy bếp, cả xóm mang nồi, mang gạo sang.
- Một công nhân bị tai nạn, anh em trong tổ thay nhau vào viện trông.
Câu tục ngữ khác với một lời kêu gọi giúp đỡ chung chung ở chỗ nó nhấn vào cảm xúc trước hành động: thấy người kia đau mà mình cũng không yên. Cái thương ấy có trước, việc giúp đến sau. Vì thế câu này hay được đặt làm luận điểm mở đầu trong bài nghị luận về lòng nhân ái, rồi mới chuyển sang những việc làm cụ thể.
Những câu cùng nhà và câu ngược lại
Kho tục ngữ, ca dao có nhiều câu cùng tinh thần. Gần nhất là lá lành đùm lá rách, nhấn vào việc người khá hơn đỡ đần người kém may mắn, được giải ở bài chuyện gói lá và bài học sẻ chia. Ca dao có câu Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn và câu Nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước phải thương nhau cùng, mở rộng tình thương từ một nhóm nhỏ ra cả cộng đồng. Muốn tìm thêm dẫn chứng, có thể mở trang tuyển ca dao chung sức đồng lòng có giải nghĩa.
| Câu | Quan hệ | Khác nhau ở đâu |
|---|---|---|
| Lá lành đùm lá rách | Gần nghĩa | Nhấn vào việc giúp đỡ, đùm bọc |
| Bầu ơi thương lấy bí cùng | Gần nghĩa | Khuyên thương nhau dù khác nhau |
| Đèn nhà ai nấy rạng | Ngược ý | Việc ai nấy lo, không dính tới người khác |
| Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại | Ngược ý | Thờ ơ trước tai họa của người bên cạnh |
Từ ngữ gần nghĩa với câu tục ngữ: đồng cảm, sẻ chia, đùm bọc, tương thân tương ái. Trái nghĩa: thờ ơ, vô cảm, bàng quan, ích kỷ.
Tàu cỏ, ngựa đau và vài chỗ cần rõ
Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ nghĩa là gì?
Câu có nghĩa là khi một thành viên trong tập thể gặp khó khăn, hoạn nạn, cả tập thể cũng lo lắng, buồn theo và cùng chia sẻ. Nó đề cao tình đoàn kết, lòng đồng cảm.
Tàu trong câu tục ngữ là gì?
“Tàu” là máng ăn của ngựa, nghĩa rộng là chuồng ngựa. Từ này không liên quan đến tàu thủy hay tàu hỏa.
Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ là tục ngữ hay thành ngữ?
Đây là tục ngữ: câu nêu một nhận xét trọn vẹn, có thể đứng một mình như một lời răn. Thành ngữ thường chỉ là một cụm từ, phải ghép vào câu mới đủ ý.
Câu nào trái nghĩa với một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ?
Có thể kể “đèn nhà ai nấy rạng” và “cháy nhà hàng xóm bình chân như vại”. Cả hai đều tả thái độ thờ ơ, chỉ lo phần mình trước khó khăn của người khác.