Mắt lươn là cách gọi dân gian cho dáng mắt nhỏ, hẹp và kéo dài, khe mắt mở ít, nhìn giống đôi mắt bé xíu của con lươn. Mắt lươn là mắt như thế nào thì dễ thấy nhất lúc người đó cười: mắt gần như khép thành một đường chỉ. Đây chỉ là một kiểu dáng mắt, không phải bệnh, cũng không nói lên chuyện tốt xấu của con người.
| Nghĩa ngắn | Dáng mắt nhỏ, hẹp, dài; độ mở ít, đuôi mắt thường hơi xếch |
| Loại từ | Cụm danh từ (mắt + lươn), lối gọi so sánh của khẩu ngữ |
| Dễ lẫn với | Mắt một mí, mắt híp, mắt ti hí |
| Sắc thái | Trung tính khi tả; có thể thành lời chê nếu nói với ý chê bai ngoại hình |
Mắt lươn trông như thế nào?
Không có thước đo chính thức nào cho mắt lươn. Người ta nhận ra nó bằng mấy nét quen:
- Khe mắt hẹp so với chiều dài: mắt dài ngang nhưng mở không nhiều, nhìn từ xa thấy như một vệt mảnh.
- Tròng đen lộ ít: phần mi trên che bớt, nên ranh giới tròng đen tròng trắng không rõ như ở mắt to.
- Đuôi mắt kéo dài, hơi xếch: không phải ai mắt lươn cũng xếch, nhưng nét này hay đi kèm.
- Cười là “mất” mắt: má nâng lên, mắt khép gần hết, chỉ còn một đường cong.
Mắt lươn có người một mí, có người hai mí mỏng. Vì vậy chuyện có mí hay không không quyết định một đôi mắt có phải mắt lươn hay không; thứ quyết định là độ mở và độ dài của mắt.
Đặt câu cho dễ hình dung: Ảnh thẻ chụp lúc nắng gắt, đứa nào cũng nheo thành mắt lươn. Hoặc: Cậu bé có đôi mắt lươn, cười lên trông hiền khô.
Sao lại ví với con lươn?
Ai từng thấy con lươn đồng đều nhớ cái đầu thuôn và đôi mắt nhỏ xíu, nằm gọn dưới lớp da. Người Việt vốn quen gọi tên vẻ ngoài bằng con vật gần gũi: mắt bồ câu cho mắt tròn sáng, mắt ốc nhồi cho mắt to lồi, mày ngài cho lông mày cong. Mắt lươn thuộc cùng một kho so sánh ấy.
Lối gọi đó có cái hay là gợi hình ngay, nhưng cũng dễ vô tình mang ý giễu. Một người tự gọi mắt mình là mắt lươn cho vui thì khác hẳn với việc người ngoài đem ra trêu. Kho từ tả mắt của tiếng Việt còn những chữ đẹp hơn nhiều, như sắc xanh trong chữ đôi mắt biếc trong thơ văn.
Nhìn mắt đoán tính người: tin đến đâu?
Các trang xem tướng thường gán cho mắt lươn những tính cách trái ngược: chỗ này bảo kín đáo, thâm trầm, chỗ kia bảo lanh lợi, tính toán. Chính việc mỗi nơi nói một kiểu cho thấy đây là quan niệm nhân tướng học dân gian, chưa có cơ sở khoa học. Dáng mắt phần lớn là nét bẩm sinh, giống như chiều cao hay màu da.
Tin vào những nhận xét ấy quá mức sẽ dẫn đến đánh giá người qua vẻ ngoài, tức là một dạng định kiến dựa trên ấn tượng sẵn có. Trêu ai đó vì mắt nhỏ, gọi ai đó là “mắt lươn gian” là chạm vào vùng mà nhiều người gọi là lời chê vẻ ngoài khiến người khác tự ti.
Mắt lươn, mắt một mí, mắt híp, mắt ti hí
| Cách gọi | Nét chính | Khác mắt lươn ở đâu |
|---|---|---|
| Mắt một mí | Mi trên không có nếp gấp | Nói về mí, không nói về độ dài; mắt một mí vẫn có thể to |
| Mắt híp | Mắt nhỏ, như bị mí và má ép lại | Thường ngắn và tròn hơn, không kéo dài về đuôi |
| Mắt ti hí | Mắt quá nhỏ, không mở to được; hoặc hơi khép lại | Nhấn vào việc mở ít, có thể chỉ là lúc đang nheo |
| Mắt bồ câu | Mắt to, tròn, sáng | Gần như ngược lại với mắt lươn |
Hai chữ ti hí và mắt lươn hay đi liền nhau; mục từ ti hí trong từ điển tiếng Việt còn lấy luôn cụm “ti hí mắt lươn” làm ví dụ. Khi tả nhân vật trong bài văn, “mắt nhỏ và dài”, “đôi mắt một mí cong cong khi cười” nghe nhẹ nhàng hơn chữ mắt lươn. Chữ này hợp với lời kể vui, giọng thân mật hơn là văn tả trang trọng.
Mắt lươn: chuyện đẹp xấu, tính nết và sức khỏe
Mắt lươn có xấu không?
Không. Đẹp hay xấu tùy gu và cả khuôn mặt; nhiều người mắt nhỏ dài vẫn được khen có nét sắc, có duyên khi cười. Điều đáng tránh là dùng chữ mắt lươn để chê người khác.
Mắt lươn và mắt một mí khác nhau thế nào?
Một mí nói về nếp gấp ở mi trên, còn mắt lươn nói về hình dáng tổng thể: nhỏ, hẹp, dài. Một người có thể mắt một mí mà mắt vẫn to, ngược lại có người hai mí mà vẫn là mắt lươn.
Người mắt lươn tính cách ra sao?
Nhân tướng học dân gian có nhiều lời đoán, nhưng chúng không thống nhất và chưa được kiểm chứng. Tính cách một người nên nhìn qua cách họ cư xử, không qua dáng mắt.
Mắt lươn có phải do bệnh không?
Thường là không, đó là dáng mắt bẩm sinh. Riêng trường hợp mắt bỗng sưng híp lại, đau, đỏ hay nhìn mờ thì là chuyện khác, nên đi khám bác sĩ mắt.