Mẫn cán là siêng năng, tận tụy và làm việc rất được việc. Từ này dùng để khen người làm công việc chung, thường gặp trong cụm “cán bộ mẫn cán”, “nhân viên mẫn cán”, ít khi nghe ở lời nói thân mật. Người tra “mẫn cán nghĩa là gì” hay “người mẫn cán là người thế nào” cần nhớ một điều: chăm thôi chưa đủ, phải chăm mà ra việc.
| Nghĩa ngắn | Siêng năng, tận tụy, nhanh nhẹn và làm việc có hiệu quả |
| Gốc từ | Hai yếu tố Hán Việt: mẫn 敏 (nhanh nhẹn, gắng gỏi) + cán 幹 (tài làm được việc) |
| Loại từ | Tính từ |
| Sắc thái | Trang trọng, mang ý khen; hợp với văn bản, báo chí, lời nhận xét |
Mẫn cán là chăm mà phải được việc
Từ điển tiếng Việt giảng mẫn cán là “siêng năng, tận tụy và rất được việc”, ví dụ đi kèm là một người cán bộ mẫn cán. Wiktionary tiếng Việt nhấn thêm hai ý: làm việc hăng hái, biết xoay xở, và việc làm ra phải có kết quả. Gộp lại, một người được gọi là mẫn cán khi hội đủ ba thứ:
- Siêng: có mặt đều đặn, không ngại việc khó, việc vặt.
- Tận tụy: làm hết lòng, coi việc chung như việc của mình.
- Được việc: xử lý nhanh, gọn, ra kết quả; giao việc cho thì yên tâm.
Thiếu ý thứ ba thì chỉ nên gọi là chăm chỉ hay cần cù. Một nhân viên ngồi lì ở văn phòng tới tối nhưng hồ sơ vẫn ùn lại thì khó gọi là mẫn cán. Ngược lại, một chị cán bộ phường nhớ tên từng hộ khó khăn, giải quyết giấy tờ trong buổi sáng, đó mới là hình mẫu của chữ này.
Vì sắc thái trang trọng, mẫn cán hay xuất hiện ở bản nhận xét cuối năm, bài báo về gương người tốt, lời giới thiệu trong buổi lễ. Kể chuyện với bạn mà nói “thằng em tao mẫn cán lắm” thì nghe như đang đọc biên bản.
Đặt mẫn cán cạnh cần mẫn, tận tụy, chăm chỉ
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Mẫn cán | Chăm, tận tụy và được việc; khen trong công việc chung | Một viên chức mẫn cán |
| Cần mẫn | Chăm chỉ, siêng năng một cách bền bỉ, đều đặn | Đàn ong cần mẫn hút mật |
| Tận tụy | Hết lòng hết sức với việc hoặc với người | Cô giáo tận tụy với học trò |
| Tháo vát | Giỏi xoay xở, gặp khó vẫn tìm ra cách | Người mẹ tháo vát |
| Tắc trách, lười nhác | Thiếu trách nhiệm, ngại làm (trái nghĩa) | Làm việc tắc trách |
Mẫn cán và cần mẫn chung chữ mẫn nên dễ bị coi là một. Cần mẫn tả sự bền bỉ, có thể dùng cho cả con ong, cái kim đồng hồ trong văn miêu tả. Mẫn cán gần như chỉ dùng cho người làm việc, và kèm theo lời khen về năng lực. Muốn hiểu thêm nét nghĩa của sự chăm, xem bài giải nghĩa chữ chăm chỉ và từ đồng nghĩa; chiều ngược lại có bài lười biếng nghĩa là gì và tục ngữ về cái lười.
Gần với tận tụy còn có tận tâm, tức dốc hết lòng vào việc mình làm; thế nào là một người tận tâm, khác tận tình ra sao, có lời giải thích riêng.
Hai chữ mẫn 敏 và cán 幹
Chữ mẫn (敏) được Thiều Chửu giảng là nhanh nhẹn, sáng suốt, gắng gỏi. Những từ cùng gốc nghe là thấy ngay nét “nhanh”: minh mẫn (đầu óc sáng suốt), mẫn cảm (nhạy cảm), mẫn tiệp (nhanh nhẹn), cần mẫn (siêng và chăm).
Chữ cán (幹) có nhiều nghĩa: thân người, gốc cây, cái chuôi, và tài năng làm được việc. Nghĩa cuối cùng chính là nghĩa trong tài cán (tài làm việc); chữ cán trong cán bộ cũng là chữ này. Người làm việc thạo, theo Thiều Chửu, tục gọi là năng cán.
Đặt hai chữ cạnh nhau, mẫn cán giống như một lời khen kép: vừa lanh lẹ chịu khó, vừa có tài làm cho xong việc. Cách giải nghĩa từng chữ này giúp nhớ, nhưng người dùng nên coi mẫn cán là một từ trọn vẹn của tiếng Việt chứ không phải hai từ rời.
Gợi ý khi viết về người mẫn cán
Đề nghị luận về tinh thần trách nhiệm, về người lao động hay về một tấm gương quanh em đều có thể dùng chữ mẫn cán. Vài gợi ý triển khai:
- Giải thích: mẫn cán là siêng năng, tận tụy và hiệu quả; khác với chăm cho có, làm cho đủ giờ.
- Biểu hiện: người nhân viên y tế trực thâu đêm vẫn ghi hồ sơ cẩn thận; người cán bộ xã đi từng nhà vận động sau bão.
- Phê phán: thói làm việc hình thức, đùn đẩy, nhận việc rồi để đó; đọc thêm phần tác phong quan liêu, xa rời thực tế để có chất liệu đối lập.
- Liên hệ bản thân: với học sinh, chữ gần nhất là chăm chỉ và có trách nhiệm với việc lớp; “học sinh mẫn cán” nghe lạ tai, nên dùng “cán bộ lớp mẫn cán” thì hợp hơn.
Một lỗi gõ hay gặp: viết “mẩn cán” (dấu hỏi). Chữ đúng là mẫn dấu ngã, giống trong minh mẫn và cần mẫn.
Khen ai đó mẫn cán sao cho đúng chỗ
Người mẫn cán là người như thế nào?
Là người chăm, hết lòng với việc được giao và làm ra kết quả rõ ràng. Họ ít khi để việc tồn, biết xoay xở khi gặp khó và được đồng nghiệp tin tưởng giao việc.
Mẫn cán có phải là cần mẫn không?
Không hoàn toàn. Cần mẫn chủ yếu nói sự siêng năng bền bỉ; mẫn cán ngoài siêng còn có tận tụy và được việc, lại thường dùng cho người làm công tác chung.
Từ trái nghĩa với mẫn cán là gì?
Có thể dùng tắc trách, lười nhác, cẩu thả, tùy theo ý muốn nhấn vào sự thiếu trách nhiệm, sự ngại làm hay sự làm ẩu.
Mẫn cán tiếng Anh là gì?
Thường dịch là diligent, conscientious hoặc hard-working and efficient. Cụm “cán bộ mẫn cán” có thể dịch là a dedicated and capable official.