Lời dẫn trực tiếp là phần nhắc lại đúng nguyên văn lời nói hoặc ý nghĩ của một người, một nhân vật, thường được đặt trong dấu ngoặc kép và đứng sau dấu hai chấm. Người học hay gọi nó là “cách dẫn trực tiếp”; đi cùng nó luôn là lời dẫn gián tiếp, kiểu thuật lại ý mà không giữ nguyên chữ. Lời dẫn trực tiếp và lời dẫn gián tiếp được dạy thành cặp trong phần tiếng Việt của Ngữ văn 9.
| Khái niệm | Nhắc lại nguyên văn lời nói hay ý nghĩ của người, nhân vật |
| Nghĩa của tên gọi | “Dẫn” là đưa lời người khác vào lời mình; “trực tiếp” là giữ nguyên, không qua chỉnh sửa |
| Thuộc | Cách dẫn lời trong câu (bên cạnh lời dẫn gián tiếp) |
| Dấu hiệu nhận biết | Dấu ngoặc kép, thường có dấu hai chấm đứng trước; giữ nguyên ngôi xưng của người nói |
Trả lại nguyên lời cho người nói: lời dẫn trực tiếp trong bài học tiếng Việt
Khi viết, ta thường phải mượn lời của người khác: một câu ông bà dặn, một nhận định của nhà phê bình, câu thoại của nhân vật. Có hai cách đưa lời ấy vào. Cách thứ nhất là chép lại y nguyên, đó là lời dẫn trực tiếp. Cách thứ hai là kể lại bằng lời của mình, đó là lời dẫn gián tiếp.
Sách Ngữ văn 9 (cả chương trình cũ lẫn bộ Kết nối tri thức) mô tả lời dẫn trực tiếp gồm hai điều: nó giữ đúng nguyên văn lời nói hoặc ý nghĩ được dẫn, và nó được đặt trong dấu ngoặc kép. Lời dẫn gián tiếp thì thuật lại, có điều chỉnh cho hợp, và không dùng ngoặc kép.
Một điểm học sinh hay bỏ sót: thứ được dẫn không chỉ là lời nói thành tiếng. Ý nghĩ, tức là lời nói bên trong, cũng dẫn được. Câu Nó thầm nhủ: “Lần sau mình sẽ dậy sớm hơn.” vẫn là lời dẫn trực tiếp, dù chẳng ai nghe thấy câu ấy.
Nhìn dấu câu và ngôi xưng để nhận ra
Có ba dấu hiệu, xét theo thứ tự từ dễ thấy đến khó thấy.
- Dấu ngoặc kép bao quanh phần được dẫn. Đây là dấu hiệu mà đề kiểm tra thường dựa vào. Trước ngoặc kép hay có dấu hai chấm, nhưng không bắt buộc: lời dẫn có thể đứng giữa câu, như Câu “có công mài sắt, có ngày nên kim” bà nhắc mãi.
- Ngôi xưng giữ nguyên của người nói. Người được dẫn xưng “tôi”, “con”, “em” thì trong ngoặc kép vẫn là “tôi”, “con”, “em”. Đây là chỗ phân biệt chắc nhất, vì lời dẫn gián tiếp phải đổi ngôi.
- Có từ ngữ báo hiệu phía trước. Các động từ nói, bảo, hỏi, đáp, kêu lên, nghĩ, viết hay cụm theo lời… đứng trước phần dẫn. Dấu hiệu này cả hai cách dẫn đều có, nên chỉ dùng để khoanh vùng.
Trong truyện, lời thoại của nhân vật thường được tách xuống dòng sau dấu gạch ngang thay vì đặt trong ngoặc kép. Đó vẫn là lời giữ nguyên văn của nhân vật. Tuy vậy, khi làm bài về cách dẫn, cứ bám vào dấu ngoặc kép và ngôi xưng là ít sai nhất. Nếu cần ôn lại các việc khác của dấu câu này, xem bài công dụng của dấu ngoặc kép trong câu.
Đặt cạnh lời dẫn gián tiếp và cách chuyển đổi
| Tiêu chí | Lời dẫn trực tiếp | Lời dẫn gián tiếp |
|---|---|---|
| Nội dung dẫn | Giữ đúng từng chữ | Giữ ý, được diễn đạt lại |
| Dấu câu | Ngoặc kép, thường có hai chấm phía trước | Không ngoặc kép |
| Ngôi xưng | Của người được dẫn | Đổi theo người đang kể |
| Từ nối hay gặp | Ít khi cần | “rằng”, “là” |
| Ví dụ | Cô dặn: “Các em nộp bài trước thứ Sáu.” | Cô dặn rằng chúng tôi phải nộp bài trước thứ Sáu. |
Chuyển từ trực tiếp sang gián tiếp gồm bốn thao tác: bỏ dấu hai chấm và ngoặc kép; thêm “rằng” hoặc “là” nếu cần; đổi ngôi xưng (“tôi” thành “anh ấy”, “chị ấy”…); điều chỉnh từ chỉ thời gian, nơi chốn cho hợp với lúc kể (“hôm nay” thành “hôm đó”, “ở đây” thành “ở đó”). Đi ngược lại thì khó hơn, vì người viết phải khôi phục chữ của người nói, nên chỉ làm khi biết chắc nguyên văn.
Lời dẫn trực tiếp mạnh ở chỗ chân thực, giữ được giọng nói, cảm xúc, cả cái ngập ngừng của người nói. Lời dẫn gián tiếp gọn hơn, hợp khi chỉ cần ý chính. Bài nghị luận thường trộn cả hai: dẫn nguyên văn câu then chốt, thuật lại phần còn lại.
Lời dẫn trực tiếp trong Tuyên ngôn Độc lập và truyện Lão Hạc
Dẫn lời người khác làm cơ sở lập luận
Bản Tuyên ngôn Độc lập mở đầu bằng một lời dẫn trực tiếp. Hồ Chí Minh trích câu trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ:
“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng.”
Sau đó tác giả nói rõ đây là “lời bất hủ” của bản tuyên ngôn Mỹ, rồi dẫn tiếp một câu trong Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp. Giữ nguyên văn ở đây là có chủ ý: những câu đã được cả thế giới biết đến trở thành chỗ dựa cho lí lẽ của người viết, và vì là nguyên văn nên người đọc khó bác bỏ. Có thể đọc thêm dàn ý và bài phân tích Tuyên ngôn Độc lập để thấy đoạn mở đầu này được khai thác thế nào.
Giữ nguyên giọng nói của nhân vật
Trong truyện ngắn Lão Hạc, khi gặp ông giáo sau lúc bán chó, lão Hạc nói câu được nhớ nhất của truyện: “Cậu Vàng đi đời rồi, ông giáo ạ!”. Nam Cao để nguyên lời nhân vật, có cả cách gọi “cậu Vàng” thân thiết lẫn tiếng “ạ” cuối câu. Nếu chuyển sang gián tiếp, chẳng hạn lão Hạc báo với ông giáo rằng con chó đã bị bán, câu văn vẫn đúng ý nhưng mất hẳn cái giọng cố làm ra vui mà nghe như mếu. Bài soạn Lão Hạc theo Ngữ văn 9 Kết nối tri thức có phân tích kĩ cảnh này.
Dẫn ý nghĩ trong bài văn của học sinh
Một đoạn văn tự sự có thể viết: Đứng trước cổng trường, tôi tự nhủ: “Bình tĩnh, đề nào mình cũng đã ôn.” Phần trong ngoặc kép là ý nghĩ, không ai nói thành tiếng, nhưng vẫn là lời dẫn trực tiếp vì giữ nguyên ngôi “mình” và giọng tự trấn an.
Luyện tập nhận biết và chuyển đổi cách dẫn
Câu 1: Câu sau có lời dẫn trực tiếp không? Đó là lời nói hay ý nghĩ? Mẹ nhìn đồng hồ rồi bảo: “Con đi ngủ đi, mai còn đi học.”
Đáp án: Có. Phần “Con đi ngủ đi, mai còn đi học.” là lời dẫn trực tiếp, vì đặt trong ngoặc kép, sau dấu hai chấm và giữ cách xưng “con” của người mẹ. Đây là lời nói, có động từ “bảo” báo hiệu.
Câu 2: Chuyển câu ở Câu 1 thành lời dẫn gián tiếp.
Đáp án tham khảo: Mẹ nhìn đồng hồ rồi bảo tôi đi ngủ vì hôm sau còn phải đi học. Ngoặc kép đã bỏ, “con” được thay bằng “tôi”, “mai” đổi thành “hôm sau” cho hợp với lúc kể lại.
Câu 3: Trong hai câu sau, câu nào dùng lời dẫn gián tiếp? (a) Bạn Lan nói rằng bạn ấy sẽ tham gia đội văn nghệ. (b) Bạn Lan nói: “Mình sẽ tham gia đội văn nghệ.”
Đáp án: Câu (a) là lời dẫn gián tiếp: không có ngoặc kép, có từ “rằng”, ngôi xưng đổi thành “bạn ấy”. Câu (b) là lời dẫn trực tiếp.
Câu 4: Câu “Ông bà ta dạy rằng uống nước nhớ nguồn” có phải lời dẫn trực tiếp không? Viết lại thành lời dẫn trực tiếp.
Đáp án: Chưa phải, vì câu tục ngữ được lồng vào sau từ “rằng” và không có ngoặc kép. Viết lại: Ông bà ta dạy: “Uống nước nhớ nguồn.” Với tục ngữ, thành ngữ, cách dẫn trực tiếp được ưa hơn vì câu chữ đã cố định.
Câu 5: Viết đoạn văn 3–4 câu về một lời khuyên em từng nhận được, trong đó có một lời dẫn trực tiếp và một lời dẫn gián tiếp.
Đáp án tham khảo: “Hồi lớp 6, thầy chủ nhiệm từng nói với tôi: “Chậm một chút cũng được, miễn là đừng bỏ.” Lúc ấy tôi chỉ gật đầu cho qua. Đến năm nay, khi suýt bỏ đội bóng rổ, tôi lại nhớ thầy đã khuyên rằng tôi không cần giỏi ngay, chỉ cần tập đều.” Phần in đậm thứ nhất là dẫn trực tiếp, phần thứ hai là dẫn gián tiếp.
Dấu hai chấm, chữ “rằng” và lời dẫn trong bài nghị luận
Lời dẫn trực tiếp là gì trong văn nghị luận?
Đó là trích nguyên văn một câu nói, câu thơ, nhận định của người khác để làm dẫn chứng. Khi trích phải đúng từng chữ và nên ghi rõ ai nói, nói ở đâu. Nhớ không chắc chữ thì đổi sang dẫn gián tiếp cho an toàn.
Lời dẫn trực tiếp có bắt buộc đứng sau dấu hai chấm không?
Không bắt buộc. Dấu hai chấm chỉ phổ biến khi lời dẫn đứng sau động từ “nói”, “bảo”, “hỏi”. Lời dẫn đặt giữa câu, kiểu Câu “học thầy không tày học bạn” thật đúng với tôi, không cần dấu hai chấm mà vẫn là dẫn trực tiếp.
Cách dẫn trực tiếp khác cách dẫn gián tiếp ở điểm nào quan trọng nhất?
Ở việc giữ nguyên văn. Dẫn trực tiếp giữ đúng chữ và ngôi xưng của người nói, nên phải có ngoặc kép. Dẫn gián tiếp chỉ giữ ý, được phép đổi chữ, đổi ngôi và không dùng ngoặc kép.
Có dùng “rằng” trước lời dẫn trực tiếp được không?
Nên tránh. “Rằng” là dấu hiệu quen của lời dẫn gián tiếp, đặt nó trước ngoặc kép dễ làm câu lửng lơ giữa hai cách. Viết Bạn ấy nói: “…” hoặc Bạn ấy nói rằng… (không ngoặc kép), chọn một trong hai.