Dấu ngoặc kép là dấu câu đi thành một cặp “ ”, dùng để đánh dấu phần lời được dẫn nguyên văn, những từ ngữ mang nghĩa đặc biệt hoặc ý mỉa mai, và tên tác phẩm, tờ báo. Hỏi “ngoặc kép là gì” hay “dấu ngoặc kép dùng để làm gì” thì đó là ba việc chính của nó. Dấu này không đứng một mình: có mở thì phải có đóng.
| Khái niệm | Dấu câu dạng cặp, bao quanh phần lời, từ ngữ hay tên riêng cần tách ra khỏi phần còn lại của câu |
| Nghĩa của tên gọi | “Ngoặc” là dấu bao lại; “kép” vì mỗi bên có hai nét, phân biệt với ngoặc đơn ( ) |
| Hình thức | “ ” (thông dụng), ” ” (khi gõ máy), « » (sách in cũ) |
| Thuộc | Hệ thống dấu câu tiếng Việt; học từ tiểu học, có bài riêng ở Ngữ văn 8 chương trình cũ |
| Dấu hiệu nhận biết | Luôn xuất hiện thành cặp, mở trước, đóng sau phần được đánh dấu |
Dấu ngoặc kép trong từ điển và sách giáo khoa
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giảng ngoặc kép là dấu dùng để chỉ ranh giới của một lời nói được thuật lại trực tiếp, hoặc của một từ ngữ được dùng với ý nghĩa không bình thường, thường là mỉa mai. Sách Ngữ văn 8 (chương trình cũ) đi xa hơn một bước, nêu đủ ba công dụng, thêm việc đánh dấu tên tác phẩm, tờ báo, tập san được dẫn trong câu.
Nói gọn: dấu ngoặc kép là tấm “biển báo” người viết cắm vào câu. Nó báo cho người đọc biết đoạn chữ bên trong không phải lời bình thường của người viết. Có khi đó là lời người khác, có khi là một chữ được dùng lệch nghĩa, có khi là một cái tên.
Ba công dụng chính, mỗi công dụng một ví dụ
Đánh dấu lời dẫn trực tiếp
Đây là việc quen nhất. Khi chép lại đúng từng chữ ai đó đã nói hay đã viết, ta đặt phần ấy trong ngoặc kép. Nếu lời dẫn là cả một câu trọn vẹn, đằng trước thường có dấu hai chấm.
- Bà dặn với theo: “Nhớ mặc thêm áo, chiều nay trời trở gió đấy.”
- Trên tấm biển trước cổng thư viện ghi: “Xin giữ trật tự.”
Lời dẫn cũng có thể chỉ là một cụm nhỏ lồng trong câu của mình, khi ấy không cần dấu hai chấm: Cô giáo khen bài văn của Minh “có hồn” nhất lớp.
Đánh dấu từ ngữ hiểu theo nghĩa đặc biệt hoặc có ý mỉa mai
Một từ được đặt trong ngoặc kép để người đọc hiểu rằng nó không mang nghĩa thông thường. Có hai trường hợp hay gặp.
- Nghĩa đặc biệt, nghĩa chuyển: Ông Tư là “cuốn sử sống” của cả làng. Không ai nghĩ ông là một cuốn sách; ngoặc kép báo đây là cách gọi ví von.
- Ý mỉa mai: Cậu ta “chăm chỉ” đến mức sáng nào cũng có mặt ở quán trò chơi từ sáu giờ. Chữ chăm chỉ ở đây nói ngược, người đọc hiểu ngay là chê.
Lối dùng thứ hai là một vũ khí quen của văn châm biếm. Muốn hiểu kĩ các sắc thái chê cười trong văn chương, có thể đọc bài về giọng trào phúng và châm biếm.
Đánh dấu tên tác phẩm, tờ báo, tập san
Khi nhắc tên một bài thơ, cuốn truyện, tờ báo trong câu, ta để tên ấy trong ngoặc kép cho khỏi lẫn với chữ xung quanh: Em thích nhất bài thơ “Mây và sóng” trong sách Ngữ văn 6. Trong văn bản đánh máy, nhiều nơi dùng chữ nghiêng thay cho ngoặc kép ở trường hợp này; cả hai cách đều được chấp nhận, miễn dùng thống nhất trong một bài.
Viết dấu ngoặc kép cho đúng: hình thức và vị trí
Nhận ra dấu ngoặc kép thì dễ. Viết nó cho chuẩn thì có vài điểm cần để ý:
- Luôn đủ cặp. Mở ngoặc mà quên đóng là lỗi rất hay gặp trong bài thi, nhất là khi lời dẫn dài.
- Lồng ngoặc. Khi trong lời dẫn lại có một lời dẫn khác, phần bên trong thường đổi sang dấu nháy đơn ‘ ’ để khỏi rối: Lan kể: “Cô bảo cả lớp ‘ngày mai nộp bài’ rồi mà.”
- Vị trí dấu chấm. Thói quen phổ biến: lời dẫn là một câu trọn vẹn đứng sau dấu hai chấm thì dấu chấm đặt bên trong ngoặc; nếu chỉ dẫn một cụm từ nằm trong câu của mình thì dấu chấm đặt sau ngoặc đóng.
- Không lạm dụng. Bọc quá nhiều từ trong ngoặc kép để “nhấn mạnh” dễ khiến người đọc tưởng mình đang mỉa mai. Muốn nhấn mạnh, dùng in đậm hoặc sắp xếp lại câu.
Hình dạng « » gặp trong sách in cũ và nhiều văn bản tiếng Pháp, công dụng giống hệt “ ”.
Dấu ngoặc kép trong Tuyên ngôn Độc lập và trong văn kể chuyện
Trích dẫn để làm chỗ dựa cho lập luận
Văn bản Tuyên ngôn Độc lập (1945) của Chủ tịch Hồ Chí Minh mở đầu bằng việc dẫn lại câu nổi tiếng trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mĩ, mở đầu bằng “Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng”, rồi tiếp đến lời dẫn từ bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp. Những câu ấy được đặt trong ngoặc kép vì là lời nguyên văn của văn kiện khác, không phải lời của tác giả. Tác dụng: người đọc thấy ngay đây là lí lẽ đã được chính các nước kia thừa nhận, lập luận của bản tuyên ngôn nhờ đó vững hơn. Câu hỏi đọc hiểu về phần mở đầu này có trong soạn bài Tuyên ngôn Độc lập sách Kết nối tri thức.
Lời nhân vật trong truyện
Văn kể chuyện tiếng Việt có hai cách trình bày lời thoại. Cách thứ nhất xuống dòng, đặt gạch ngang đầu lời. Cách thứ hai lồng lời nhân vật vào giữa đoạn văn bằng ngoặc kép: Nó quay lại hỏi: “Mẹ có đi cùng con không?” rồi chạy vụt ra ngõ. Cách sau giữ cho mạch kể liền, hợp với đoạn văn ngắn, còn cách xuống dòng hợp với cuộc đối thoại dài nhiều lượt.
Từ ngữ được “gắn nhãn” trong văn nghị luận
Trong bài nghị luận, học sinh hay đặt các khái niệm đang bàn vào ngoặc kép lần đầu nhắc tới: Hiện tượng “sống ảo” đang khiến nhiều bạn trẻ xa rời bạn bè thật. Ngoặc kép ở đây cho biết đây là một cách gọi đang lưu hành, người viết chưa coi đó là từ ngữ chuẩn. Trong một văn bản, chỉ cần đóng ngoặc ở lần nhắc đầu, các lần sau có thể bỏ.
Ngoặc kép hay ngoặc đơn, gạch ngang: chọn dấu nào
| Dấu | Việc chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngoặc kép “ ” | Dẫn nguyên văn; từ nghĩa đặc biệt, mỉa mai; tên tác phẩm | Bạn ấy được gọi là “cây văn” của lớp. |
| Ngoặc đơn ( ) | Chú thích, giải thích thêm; phần bỏ đi câu vẫn đủ nghĩa | Hùng (lớp trưởng) phát biểu đầu tiên. |
| Gạch ngang – | Mở đầu lời thoại khi xuống dòng; nối các bộ phận trong liên danh, liệt kê | – Cậu đi đâu đấy? |
| Dấu hai chấm : | Báo trước lời dẫn hoặc phần giải thích, liệt kê | Mẹ dặn: “Đi đường cẩn thận.” |
Mẹo nhỏ: phần nằm trong ngoặc đơn có thể bỏ đi mà câu vẫn trọn ý. Phần nằm trong ngoặc kép thì thường không bỏ được, vì nó chính là nội dung của câu. Các dấu câu còn lại được tổng hợp ở bài tổng hợp cách dùng các dấu câu tiếng Việt. Nghĩa đặc biệt của từ trong ngoặc kép nhiều khi chính là một phép ẩn dụ, hoán dụ; xem thêm ở bảng các phép tu từ và cách nêu tác dụng.
Luyện tập dấu ngoặc kép: bốn câu có đáp án
Câu 1: Cho biết công dụng của dấu ngoặc kép trong câu: Thầy hiệu trưởng nói: “Năm nay trường ta sẽ có thêm một thư viện xanh.”
Đáp án: Dấu ngoặc kép đánh dấu lời dẫn trực tiếp, chép nguyên văn lời thầy hiệu trưởng. Dấu hai chấm đứng trước báo hiệu lời dẫn, dấu chấm cuối câu đặt trong ngoặc vì lời dẫn là một câu trọn vẹn.
Câu 2: Dấu ngoặc kép trong câu sau có tác dụng gì: Mới học được ba buổi đàn mà cậu ấy đã tự xưng là “nghệ sĩ”.
Đáp án: Đánh dấu từ ngữ dùng với hàm ý mỉa mai. Người viết không thật sự công nhận cậu bạn là nghệ sĩ; ngoặc kép cho thấy giọng trêu, chê nhẹ việc tự đánh giá mình quá cao.
Câu 3: Đặt dấu ngoặc kép vào chỗ thích hợp: Tối qua em đọc xong truyện Dế Mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài.
Đáp án: Tối qua em đọc xong truyện “Dế Mèn phiêu lưu kí” của Tô Hoài. Ngoặc kép đánh dấu tên tác phẩm, giúp người đọc thấy rõ ranh giới giữa tên truyện và phần còn lại của câu.
Câu 4: Câu sau dùng dấu ngoặc kép có hợp lí không, vì sao: Hôm nay trời “rất” đẹp và em “rất” vui.
Đáp án: Không hợp lí. Chữ “rất” mang nghĩa bình thường, không phải lời dẫn, không có nghĩa đặc biệt hay ý mỉa mai. Đặt trong ngoặc kép còn khiến người đọc hiểu ngược thành trời không đẹp, em không vui. Nên viết: Hôm nay trời rất đẹp và em rất vui.
Những chỗ hay vấp khi dùng ngoặc kép
Ngoặc kép là gì, khác ngoặc đơn ở đâu?
Ngoặc kép là dấu “ ” dùng cho lời dẫn nguyên văn, từ ngữ mang nghĩa đặc biệt và tên tác phẩm. Ngoặc đơn ( ) dùng cho phần chú thích, giải thích thêm; bỏ phần trong ngoặc đơn đi câu vẫn đủ nghĩa.
Dấu ngoặc kép dùng để làm gì trong bài văn?
Trong bài văn, học sinh dùng nó nhiều nhất để trích thơ, trích lời nhân vật hoặc ý kiến của nhà phê bình, và để ghi tên tác phẩm. Câu trích phải chép đúng từng chữ; nếu chỉ nhớ ý thì nên kể lại bằng lời mình và bỏ ngoặc kép.
Có mấy loại dấu ngoặc kép?
Về hình thức có ngoặc kép cong “ ”, ngoặc kép thẳng ” ” khi gõ máy và ngoặc kép kiểu Pháp « » trong sách cũ. Về công dụng, sách giáo khoa chia ba nhóm: lời dẫn trực tiếp, từ ngữ có nghĩa đặc biệt hoặc mỉa mai, tên tác phẩm và báo chí.
Trong ngoặc kép lại có ngoặc kép thì viết thế nào?
Phần bên trong nên đổi sang dấu nháy đơn ‘ ’ để người đọc phân biệt lớp ngoài, lớp trong. Ví dụ: Bạn ấy kể: “Ông nội hay nhắc ‘ăn quả nhớ kẻ trồng cây’ mỗi khi cả nhà ăn cơm.”