Linh vật là con vật, đồ vật hay hình tượng được coi là thiêng, mang điềm lành, như bộ tứ linh long, lân, quy, phụng hay đôi nghê đá trước cửa đình. Nghĩa thứ hai, mới hơn, là nhân vật đại diện cho một sự kiện, đội thể thao hay thương hiệu, như chú Sao La của SEA Games 31. Hai nghĩa gặp nhau ở một điểm: hình ảnh được chọn để gửi gắm điều tốt lành và để một cộng đồng nhận ra mình.
| Nghĩa | Con vật, đồ vật, hình tượng được coi là thiêng, mang điềm lành |
| Nghĩa mới | Nhân vật đại diện cho sự kiện, đội bóng, thương hiệu (mascot) |
| Gốc từ | Hán Việt: linh 靈 (thiêng, tinh anh) + vật 物 (vật, con vật) |
| Hay gặp ở | Đình chùa, cung điện, đồ thờ, đường hoa ngày Tết, đại hội thể thao |
| Tiêu biểu | Tứ linh, nghê, con giáp của năm, Sao La |
Linh vật: con vật mang chút khí thiêng
Chữ linh (靈) trong từ điển của Thiều Chửu có một lời giảng rất đẹp: vật nào được khí tinh anh đúc lại hơn hẳn đồng loại của nó thì gọi là linh. Ngay trong mục từ ấy, ông lấy ví dụ con kỳ lân, con phượng, con rùa, con rồng, gọi chung là tứ linh, bốn giống linh trong loài vật. Chữ vật (物) chỉ muôn vật nói chung, cả con vật lẫn đồ vật.
Vì thế linh vật không nhất thiết phải là con vật có thật. Rồng, phượng, lân là vật tưởng tượng; rùa có thật; có khi linh vật lại là một đồ vật như chiếc trống, hòn đá. Điều làm nên linh vật không nằm ở hình dáng mà ở niềm tin của con người gửi vào nó: niềm tin rằng hình ảnh ấy giữ nhà, giữ làng, mang may mắn đến.
Tứ linh và những tầng ý nghĩa
Bộ tứ linh có nguồn gốc từ văn hóa Trung Hoa cổ. Sách Lễ ký, thiên Lễ vận, xếp lân, phượng, quy, long thành tứ linh. Người Việt tiếp nhận bộ bốn này, quen gọi theo thứ tự long, lân, quy, phụng, và gửi vào mỗi con một ý riêng:
- Long (rồng) nhắc người Việt nhớ chuyện mẹ Âu Cơ, cha Lạc Long Quân và dòng giống Rồng Tiên; thời phong kiến, rồng còn là biểu tượng của nhà vua.
- Lân (kỳ lân) là con vật hiền, được xem là điềm của lòng nhân và thời yên ổn.
- Quy (rùa) sống lâu nên tượng trưng cho trường thọ, bền vững.
- Phụng (phượng hoàng) gợi vẻ đẹp, đức hạnh và cảnh thái bình.
Bên cạnh tứ linh, văn hóa Việt còn có linh vật của riêng mình. Tiêu biểu là con nghê, ngồi canh ở cổng đình, sân chùa, lăng mộ, có mặt cả trong nhà dân lẫn cung điện, được dân gian hóa đến mức trông hiền lành, gần gũi. Giới nghiên cứu mỹ thuật cổ coi nghê là linh vật mang đậm nét thuần Việt.
Tứ linh, tứ tượng, nghê và sư tử đá ngoại lai
Bốn nhóm hình tượng này hay bị gọi lẫn với nhau.
| Nhóm | Gồm | Ý nghĩa chính |
|---|---|---|
| Tứ linh | Long, lân, quy, phụng | Bốn con vật mang điềm lành |
| Tứ tượng | Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ | Bốn vị thần ứng với bốn phương trời |
| Nghê | Một con, thường đặt thành đôi | Canh giữ cửa đình, cửa chùa, lăng mộ |
| Sư tử đá kiểu ngoại lai | Sư tử đầu to, nhe nanh, móng vuốt phô trương | Không thuộc truyền thống trang trí đình chùa Việt |
Chuyện sư tử đá từng thành vấn đề thời sự. Khoảng năm 2014, khi nhiều cổng cơ quan, đình chùa đặt sư tử đá tạc theo kiểu nước ngoài, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có công văn đề nghị không dùng biểu tượng, linh vật không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam. Từ đó, nhiều nơi thay bằng đôi nghê theo lối cổ.
Linh vật xuất hiện ở đâu trong đời sống?
Trong đình chùa và đồ thờ
Rồng chầu trên nóc mái, lân và nghê ở cổng, rùa đội bia ở văn miếu, phượng trên bức cửa võng. Những hình chạm này vừa để trang trí, vừa mang ý nghĩa giữ cho chốn thờ tự được yên ổn.
Trong dịp Tết
Mỗi năm đến dịp Tết cổ truyền của người Việt, nhiều thành phố dựng linh vật theo con giáp của năm mới ở đường hoa, quảng trường. Linh vật kiểu này mang tính trang trí và chúc tụng, người xem chụp ảnh, bàn tán xem năm nay con giáp được tạo hình đẹp hay vụng.
Trong thể thao và thương hiệu
Đây là nghĩa mới, dịch từ chữ mascot. Đội bóng, giải đấu, công ty chọn một nhân vật để nhận diện, thường được làm thành người mặc trang phục hóa trang đi cổ vũ. Ở SEA Games 31 tổ chức tại Việt Nam năm 2022, linh vật là chú Sao La, loài thú quý hiếm của dãy Trường Sơn.
Rồng, phượng trong lời ăn tiếng nói
Linh vật đi vào tiếng Việt qua rất nhiều thành ngữ. Chữ viết đẹp thì khen “rồng bay phượng múa”. Việc bắt đầu hoành tráng mà kết thúc qua loa thì chê “đầu voi đuôi chuột” hay “đầu rồng đuôi tôm”. Khách quý ghé nhà nghèo, người ta khiêm tốn bảo “rồng đến nhà tôm”. Người vượt khó thành đạt được ví với cá chép hóa rồng, điển tích mà bài chuyện cá chép vượt vũ môn kể lại.
Với học sinh viết văn, có một lưu ý nhỏ: rồng trong văn hóa phương Đông là linh vật tốt lành, còn dragon trong truyện phương Tây thường là quái vật phun lửa. Dịch “con rồng cháu tiên” thành “dragon” mà không giải thích thì người đọc nước ngoài dễ hiểu sai hẳn. Bài khái niệm biểu tượng có thêm ví dụ về những hình ảnh mang nghĩa khác nhau ở mỗi nền văn hóa.
Chọn và gọi tên linh vật cho đúng
Linh vật tiếng Anh là gì?
Theo nghĩa nhân vật đại diện, linh vật là mascot. Theo nghĩa con vật thiêng trong tín ngưỡng, có thể dịch là sacred animal hoặc auspicious creature (vật mang điềm lành).
Tứ linh gồm những con gì?
Gồm long (rồng), lân (kỳ lân), quy (rùa) và phụng (phượng hoàng). Đừng nhầm với tứ tượng gồm Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ.
Linh vật SEA Games 31 là con gì?
Là con sao la, loài thú hiếm sống ở vùng rừng Trường Sơn. Linh vật này cũng được dùng cho ASEAN Para Games 11 tổ chức tại Việt Nam.
Linh vật phong thủy có thật sự mang lại may mắn không?
Đó là niềm tin dân gian, chưa có cơ sở khoa học nào chứng minh. Nhiều người bày tượng rồng, tỳ hưu, cóc ngậm tiền trong nhà vì thích ý nghĩa của chúng; xem như một món đồ trang trí có gửi gắm mong ước là cách nhìn vừa phải nhất.