Thuần phong mỹ tục là những nếp sống chất phác, hiền hậu cùng các phong tục tốt đẹp mà một cộng đồng, một dân tộc giữ gìn qua nhiều đời và cùng coi là chuẩn mực. Đó là thành ngữ Hán Việt gồm bốn chữ, còn được viết là thuần phong mĩ tục. Nói tới thuần phong mỹ tục Việt Nam, người ta nghĩ ngay tới lòng hiếu thảo, kính thầy, thương người cùng cảnh, uống nước nhớ nguồn.
| Nghĩa ngắn | Nếp sống chất phác, phong tục đẹp được cộng đồng gìn giữ |
| Gốc từ | Hán Việt 淳風美俗: thuần (trong sạch, mộc mạc) + phong (nếp sống) + mỹ (đẹp) + tục (tập quán) |
| Loại từ | Thành ngữ, dùng như danh từ |
| Trái nghĩa | Hủ tục, thói hư tật xấu, đồi phong bại tục |
Thuần phong mỹ tục gồm bốn chữ nào?
Bốn chữ chia làm hai cặp đối nhau rất đều: thuần phong đi với mỹ tục.
Thuần (淳) được Thiều Chửu giảng là trong sạch, mộc mạc, và ông lấy luôn chữ thuần phong làm ví dụ cho phong tục tốt lành. Chữ này cũng có mặt trong thuần hậu, thuần phác. Phong (風) vốn là gió; gió lướt qua đâu thì cỏ rạp theo đó, nên người xưa mượn chữ gió để chỉ cái nếp lan khắp một vùng: phong tục, phong hóa, gia phong.
Mỹ (美) là đẹp. Tục (俗) là thói quen chung trong dân gian, cái mà nhiều người cùng làm đến thành lệ. Từ chữ tục ta có tập tục, mỹ tục và cả mặt trái của nó là hủ tục.
Ghép lại: nếp sống chất phác, tục lệ tốt đẹp. Chữ “thuần” ở đây không nên hiểu là “không pha tạp” theo nghĩa thuần chủng. Ý chính của nó là sự mộc mạc, ngay lành.
Nếp tốt được cả cộng đồng thừa nhận
Thuần phong mỹ tục là một khái niệm rộng. Nó bao cả cách ăn ở trong gia đình, cách cư xử với hàng xóm, lễ nghĩa với người đã khuất lẫn cách ăn mặc, nói năng nơi đông người. Điểm chung là những nếp ấy được số đông coi là đúng, là đẹp, và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Với người Việt, có thể kể mấy nếp quen thuộc:
- Con cháu thờ cúng ông bà tổ tiên, giỗ chạp đủ đầy.
- Tôn sư trọng đạo, ngày Tết mùng Ba đi thăm thầy.
- Kính trên nhường dưới, chào hỏi người lớn tuổi.
- Tối lửa tắt đèn có nhau, lá lành đùm lá rách.
Thuần phong mỹ tục không phải luật, không ai bị xử phạt chỉ vì quên chúc Tết thầy. Nhưng nó là thước đo mà cộng đồng dùng để đánh giá một người có biết điều hay không. Chính vì thế, cụm này cũng đi vào văn bản pháp luật: Luật Quảng cáo năm 2012 xếp quảng cáo thiếu thẩm mỹ, “trái với truyền thống lịch sử, văn hóa, đạo đức, thuần phong mỹ tục Việt Nam” vào nhóm hành vi bị cấm. Dù vậy, chưa có văn bản nào định nghĩa trọn vẹn thuần phong mỹ tục gồm những gì, nên khi áp dụng người ta vẫn phải dựa vào cách hiểu chung của xã hội.
Mỹ tục, hủ tục và những từ đứng gần
| Từ | Nghĩa | Quan hệ với thuần phong mỹ tục |
|---|---|---|
| Phong tục tập quán | Thói quen, lệ làng được duy trì lâu đời, tốt có, xấu có | Rộng hơn; thuần phong mỹ tục chỉ là phần tốt |
| Truyền thống | Giá trị, nếp làm được truyền lại qua nhiều đời | Gần nghĩa; truyền thống còn gồm cả truyền thống đánh giặc, hiếu học… |
| Hủ tục | Tục lệ lạc hậu, có hại | Trái nghĩa trực tiếp |
| Đồi phong bại tục | Làm hỏng nếp tốt, phong tục suy đồi | Thành ngữ đối lập, thường dùng để phê phán |
Chỗ dễ lẫn nhất là coi mọi phong tục đều là mỹ tục. Thực ra một tục lệ có thể đã tồn tại hàng trăm năm mà vẫn là hủ tục, như thách cưới quá nặng hay ép con cái theo ý cha mẹ trong hôn nhân. Bài phân biệt phong tục, tập quán và hủ tục có thêm ví dụ cho từng loại. Còn khi muốn nói tới cái làm nên gương mặt riêng của người Việt so với dân tộc khác, chữ hợp hơn là bản sắc văn hóa của một dân tộc.
Khi nào bị nói là trái thuần phong mỹ tục?
Cụm “trái thuần phong mỹ tục” hay xuất hiện khi dư luận bàn về một clip, một bộ trang phục hay một trò đùa vượt giới hạn. Muốn dùng cụm này cho chuẩn trong bài văn nghị luận, có thể dựa vào ba ý:
- Đi ngược điều cộng đồng coi là đạo lý: vô lễ với cha mẹ, thầy cô; xúc phạm người đã khuất; trêu đùa nơi thờ tự.
- Làm tổn thương người khác để mua vui: quay clip chế giễu người khuyết tật, người già.
- Cố tình gây sốc nơi công cộng: ăn mặc, nói năng phản cảm ở chốn đông người, nhất là nơi có trẻ nhỏ.
Ngược lại, khác lạ không đồng nghĩa với trái thuần phong mỹ tục. Một kiểu tóc mới, một cách mừng sinh nhật kiểu phương Tây có thể làm người lớn tuổi ngạc nhiên nhưng không xâm phạm nếp tốt nào. Giữ mỹ tục cũng là biết bỏ hủ tục: cái cũ đáng giữ vì nó tốt, không phải chỉ vì nó cũ. Chữ truyền thống trong tiếng Hán vốn cũng là thứ được trao lại qua tay từng thế hệ, và mỗi thế hệ đều có quyền chọn giữ cái gì.
Bốn chữ này trong lời nói hằng ngày
Thuần phong mỹ tục Việt Nam gồm những gì?
Không có danh sách chính thức. Những nếp hay được nhắc nhất là hiếu thảo với cha mẹ, thờ cúng tổ tiên, tôn sư trọng đạo, kính già yêu trẻ, tương thân tương ái và trọng tình làng nghĩa xóm.
Viết thuần phong mỹ tục hay thuần phong mĩ tục?
Cả hai đều được chấp nhận và nghĩa không đổi. Từ điển tiếng Việt và sách giáo khoa hay dùng “mĩ” với i ngắn, còn báo chí, văn bản hành chính thường viết “mỹ”.
Thuần phong mỹ tục khác phong tục tập quán ở đâu?
Phong tục tập quán là mọi thói quen lâu đời của một cộng đồng, gồm cả tốt lẫn xấu. Thuần phong mỹ tục chỉ lấy phần tốt đẹp, đáng gìn giữ.
Đặt câu với thuần phong mỹ tục như thế nào?
Ví dụ: Đám cưới ở quê nội vẫn giữ lễ gia tiên, một nét thuần phong mỹ tục mà bà rất quý. Hoặc: Một video bôi nhọ người đã khuất là hành vi trái thuần phong mỹ tục.