Limerence là trạng thái say mê một người đến mức ám ảnh: đầu óc cứ quay về người ấy, tâm trạng lên xuống theo từng tín hiệu nhỏ, và lúc nào cũng khao khát được đáp lại. Limerence nghĩa là gì nếu nói theo kiểu người Việt? Gần nhất là “tương tư”, “si mê”, “say nắng” nặng đô. Đây là khái niệm mô tả tâm lý, không phải tên một căn bệnh.
| Nghĩa ngắn | Say mê ám ảnh một người, khao khát được người đó đáp lại |
| Gốc từ | Từ tiếng Anh do nhà tâm lý học Dorothy Tennov đặt ra, công bố trong sách năm 1979 |
| Người được “si” | Gọi là limerent object, viết tắt LO |
| Có phải bệnh? | Không; không có trong sổ tay chẩn đoán tâm thần DSM |
Limerence: một chữ được đặt ra năm 1979
Khác với phần lớn từ tiếng Anh, limerence không có gốc Latinh hay Hy Lạp nào cả. Nhà tâm lý học người Mỹ Dorothy Tennov tự đặt ra chữ này để gọi tên một trải nghiệm bà nghe đi nghe lại khi phỏng vấn nhiều người về chuyện yêu. Kết quả được in thành cuốn Love and Limerence: The Experience of Being in Love năm 1979. Tennov cần một từ mới vì chữ “love” quá rộng, còn “infatuation” (cảm nắng) lại mang ý chê bai, như thể người trong cuộc thật ngốc nghếch.
Theo cách bà mô tả, limerence là một trạng thái không tự chọn được. Nó gồm ba thứ quấn vào nhau: những ý nghĩ về người kia cứ tự chen vào đầu, nỗi khao khát được đáp lại thật gắt, và sự phụ thuộc cảm xúc vào hành động của người ấy. Các trang tâm lý học như Healthline hay Psychology Today về sau vẫn giữ khung định nghĩa này, đồng thời nhấn mạnh rằng limerence là khái niệm mô tả, chưa được công nhận là một chẩn đoán lâm sàng.
Đang ở trong limerence thì trông thế nào?
Người ngoài nhìn vào thường chỉ thấy một bạn “hơi lụy”. Bên trong thì ồn ào hơn nhiều. Vài biểu hiện hay được kể lại:
- Mở mắt ra đã nghĩ tới người ấy, làm bài tập cũng nghĩ, đi ngủ vẫn dựng tiếp những đoạn hội thoại tưởng tượng.
- Một tin nhắn trả lời nhanh làm cả ngày vui như Tết; một chữ “ừ” cụt lủn khiến cả buổi tối nặng trĩu.
- Đọc đi đọc lại từng câu người kia viết, soi cả dấu chấm, cả biểu tượng cảm xúc để đoán ý.
- Thấy rõ người ta có tật xấu nhưng tự bào chữa ngay: “chắc hôm đó bạn ấy mệt”.
- Run, đỏ mặt, nói lắp khi đứng gần, dù bình thường rất tự tin.
Tennov còn ghi nhận một điều lạ: trở ngại vừa phải lại làm cơn say mê mạnh thêm. Người kia càng lúc nóng lúc lạnh, mình càng bám chặt. Cái vòng ấy dễ kéo theo thói nghĩ mãi không dứt, và đến lúc đó niềm vui ban đầu đã đổi thành mệt mỏi.
Limerence, crush và tình yêu đặt cạnh nhau
| Crush | Limerence | Tình yêu bền | |
|---|---|---|---|
| Mức độ | Nhẹ, thích thầm | Mãnh liệt, chiếm gần hết suy nghĩ | Ấm, ổn định |
| Thời gian | Thường chóng qua | Có thể kéo dài nhiều tháng, nhiều năm | Lâu dài, được vun đắp |
| Biết rõ người kia? | Chưa cần | Thường dựa vào tưởng tượng nhiều hơn hiểu biết thật | Biết cả điểm tốt lẫn điểm dở |
| Ảnh hưởng sinh hoạt | Hầu như không | Có thể mất ngủ, xao nhãng việc học, việc làm | Giúp cuộc sống vững hơn |
Ranh giới giữa chuyện thích thầm một bạn cùng lớp và limerence nằm ở chữ “chiếm”. Crush là một góc nhỏ trong ngày. Limerence là khi góc ấy lan ra thành cả căn phòng. Tennov viết thẳng rằng limerence từng bị gọi là tình yêu, nhưng nó không phải tình yêu: trọng tâm của nó là được đáp lại, hơn là hiểu và chăm lo cho người kia.
Vì sao có người rơi vào, có người không?
Chưa có câu trả lời dứt khoát. Các bài tổng quan về limerence thường nhắc mấy yếu tố sau:
Sự mập mờ. Khi không chắc người kia nghĩ gì về mình, não cứ phải đoán, mà càng đoán càng nghĩ nhiều. Một mối quan hệ rõ ràng, có hay không đều được nói ra, hiếm khi nuôi limerence lâu.
Cách mỗi người gắn bó. Một số chuyên gia cho rằng những ai mang kiểu gắn bó lo âu, lúc nào cũng sợ bị bỏ rơi, dễ bám vào từng tín hiệu nhỏ hơn.
Khoảng trống trong đời sống. Lúc cô đơn, áp lực thi cử hay vừa trải qua mất mát, một người xuất hiện đúng lúc dễ trở thành chỗ dựa tưởng tượng.
Tác động thì tùy mức độ. Ở mức nhẹ, đó là vài tháng mơ mộng rồi tự nguội. Ở mức nặng, người trong cuộc có thể mất ngủ, học sút, tự ti khi bị lạnh nhạt. Nếu trạng thái ấy kéo dài và khiến bạn khó sinh hoạt bình thường, hãy nói chuyện với người lớn tin cậy hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý; với học sinh, phòng tư vấn học đường là chỗ gần nhất.
Người Việt gọi nó là tương tư
Chữ limerence mới có vài chục năm, nhưng cảm giác ấy thì văn chương Việt tả từ lâu. Bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính kể chuyện chàng trai ở thôn Đoài ngồi nhớ cô gái thôn Đông, tính từng ngày người ta không sang, trách cả những điều người ta không hề biết. Đó gần như là một bản mô tả limerence bằng lục bát: nhớ một chiều, chờ một chiều, mọi dữ kiện đều do mình tự dựng. Muốn đọc kỹ chữ này, xem bài giải nghĩa tương tư theo cách nói của ông bà.
Khác biệt duy nhất có lẽ là phương tiện. Chàng trai thôn Đoài phải đợi người sang chơi; người trẻ bây giờ đợi dấu “đã xem” dưới tin nhắn. Và đôi khi, chính cái dấu “đã xem” không kèm câu trả lời nào mới là thứ giữ limerence sống lâu nhất.
Limerence qua những tình huống quen thuộc
Limerence trong tình yêu có đáng lo không?
Phần lớn trường hợp là giai đoạn say nắng mãnh liệt rồi tự lắng xuống, nhất là khi hai người thật sự hiểu nhau hoặc khi câu trả lời đã rõ. Đáng lưu tâm khi nó kéo dài, khiến bạn bỏ bê việc học, việc làm, hoặc chịu đựng sự lạnh nhạt chỉ để giữ chút hy vọng.
Limerent object là gì?
Đó là cách Tennov gọi người đang được “si”, thường viết tắt LO. Chữ object ở đây chỉ đối tượng của cảm xúc, không mang ý coi người kia là đồ vật.
Limerence có xảy ra khi đang trong một mối quan hệ không?
Có. Giai đoạn đầu của nhiều cuộc tình mang màu limerence: nhớ cuồng nhiệt, mong gặp từng giờ. Khi hai người đã hiểu nhau, cảm giác ấy thường dịu đi và nhường chỗ cho sự gắn bó bình thản hơn.
Làm sao để thoát khỏi limerence?
Không có công thức chung. Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi giảm bớt việc kiểm tra trang cá nhân người kia, viết ra những điều mình biết chắc chứ không phải điều mình tưởng, và dồn thời gian cho bạn bè, sở thích. Nếu cảm xúc quá nặng nề, trò chuyện với chuyên gia tâm lý là một bước đáng làm.