Gắn bó lo âu thuộc nhóm gắn bó thiếu an toàn trong thuyết gắn bó của tâm lý học: người mang kiểu này rất khao khát được gần gũi, nhưng luôn thấp thỏm sợ bị bỏ rơi, sợ mình không được yêu đủ. Tiếng Anh gọi là anxious attachment. Gắn bó lo âu trong tình yêu thường lộ ra qua việc cần được trấn an liên tục, đọc từng tin nhắn để đoán ý người kia.
| Nghĩa ngắn | Muốn thân thiết nhưng luôn lo bị bỏ rơi |
| Tên tiếng Anh | Anxious attachment; ở trẻ nhỏ gọi là anxious-ambivalent |
| Thuộc | Thuyết gắn bó (attachment theory) |
| Sắc thái | Mô tả một khuynh hướng, không phải bệnh hay nhãn chẩn đoán |
Gắn bó lo âu nghĩa là gì?
Thuyết gắn bó bắt đầu từ nhà phân tâm học người Anh John Bowlby, người cho rằng cách đứa trẻ gắn với người chăm sóc đầu đời sẽ để lại dấu vết trong các mối quan hệ về sau. Cộng sự của ông, nhà tâm lý Mary Ainsworth, làm các thí nghiệm cho mẹ rời phòng một lát rồi quay lại, quan sát em bé phản ứng ra sao. Một nhóm trẻ khóc dữ khi mẹ đi, nhưng khi mẹ về lại vừa bám lấy vừa vùng vằng, rất khó dỗ. Nhóm ấy được gọi là gắn bó lo âu, hay lo âu – mâu thuẫn.
Đến năm 1987, hai nhà nghiên cứu Cindy Hazan và Phillip Shaver đem cách phân loại này sang tình yêu của người trưởng thành. Họ nhận thấy có những người lớn cũng “giống em bé ấy”: muốn hòa làm một với người yêu, nhưng hay lo người kia không thật lòng, hay sẽ bỏ đi. Từ đó, gắn bó lo âu thành một trong những kiểu gắn bó hay được nhắc nhất, bên cạnh gắn bó an toàn và gắn bó né tránh.
Cần nói rõ: đây là một cách mô tả khuynh hướng trong quan hệ, không phải bệnh. Mỗi người có thể mang nét lo âu nhiều hay ít, và nét ấy thay đổi theo từng mối quan hệ.
Ngoài nghĩa tâm lý học, chữ gắn bó trong lời nói thường ngày còn đứng cạnh khăng khít, keo sơn; cách chọn từ nằm ở đồng nghĩa, trái nghĩa với gắn bó.
Nỗi sợ bị bỏ rơi từ đâu mà có?
Các bài tổng quan về thuyết gắn bó thường nhắc đến một kiểu chăm sóc “lúc nắng lúc mưa”. Có hôm bố mẹ rất ân cần, hôm khác lại bận rộn, cáu bẳn hoặc vắng mặt mà đứa trẻ không hiểu vì sao. Đứa trẻ học được rằng tình thương có thể đến rồi đi bất chợt, nên phải luôn canh chừng, phải khóc to hơn, bám chặt hơn để giữ người lớn ở lại.
Nhưng tuổi thơ không phải là tất cả. Một mối tình từng bị phản bội, những lần bị bạn bè cho ra rìa, hay cảm giác tự thấy bản thân không có giá trị cũng làm nỗi lo dễ bùng lên. Tính khí bẩm sinh của mỗi người cũng góp phần. Vì vậy không nên quy hết cho cha mẹ.
Tác động thì dễ thấy: người gắn bó lo âu tiêu rất nhiều sức cho việc dò xét mối quan hệ. Họ có thể nhường nhịn quá mức để giữ người kia, rồi lại thấy mình thiệt thòi. Người bên cạnh, nhất là người cần nhiều khoảng riêng, có khi thấy ngột ngạt và lùi ra, càng làm nỗi sợ bị bỏ rơi lớn thêm.
Những khoảnh khắc người gắn bó lo âu dễ chao đảo
Không có “bảng kiểm tra” nào để tự kết luận, nhưng đây là những tình huống đời thường mà người mang nét lo âu hay kể lại:
- Nhắn tin mà người kia trả lời chậm hơn thường lệ, đầu óc lập tức dựng ra cả chục lý do, phần lớn là lý do xấu.
- Đọc đi đọc lại một chữ “ừ” hay “ok” để đoán người ta đang giận hay chán mình.
- Cần nghe “mình vẫn thương cậu” nhiều lần trong ngày mới yên lòng.
- Khó vui trọn vẹn khi người yêu đi chơi với bạn bè mà không có mình.
- Sau cãi vã, muốn làm lành ngay lập tức, dù vấn đề chưa được nói cho ra lẽ.
Nhiều điều trong danh sách trên ai cũng từng trải qua vài lần. Chúng chỉ đáng để ý khi lặp lại thành thói quen và làm mình mệt mỏi. Những dấu hiệu này cũng không phải là căn cứ chẩn đoán. Nếu nỗi lo khiến bạn mất ngủ, học hành sa sút hay thấy không thể tự xoay xở, hãy tâm sự với người lớn bạn tin cậy và tìm gặp chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Lo âu, né tránh và clingy đặt cạnh nhau
| Gắn bó lo âu | Gắn bó né tránh | Clingy | |
|---|---|---|---|
| Là gì | Một kiểu gắn bó trong thuyết tâm lý | Một kiểu gắn bó trong thuyết tâm lý | Từ lóng tả hành vi bám dính |
| Nỗi sợ chính | Bị bỏ rơi, không được yêu | Bị ràng buộc, mất tự do | Không nói tới nguồn gốc |
| Khi có mâu thuẫn | Tiến lại gần, đòi nói cho ra | Lùi ra, im lặng, cần khoảng riêng | Nhắn tin, gọi liên tục |
Kiểu cặp đôi “một người đuổi, một người chạy” thường là người lo âu đi với người mang kiểu gắn bó né tránh: càng đuổi thì người kia càng chạy. Còn chữ clingy của giới trẻ chỉ tả bề ngoài của hành vi bám dính, nên có thể là biểu hiện của gắn bó lo âu nhưng cũng có thể chỉ là giai đoạn mới yêu ai cũng hơi dính nhau.
Một chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua: người gắn bó lo âu thường không thiếu tình cảm, họ thừa. Điều họ thiếu là cảm giác chắc chắn rằng tình cảm ấy sẽ còn ở đó vào ngày mai.
Gắn bó lo âu qua chuyện thường ngày
Gắn bó lo âu trong tình yêu thể hiện ra sao?
Thường là nhu cầu được trấn an cao: muốn biết người yêu đang ở đâu, cần nghe lời yêu thương thường xuyên, dễ tổn thương khi bị trả lời hờ hững. Người mang kiểu này cũng hay nghĩ đi nghĩ lại một chuyện nhỏ, giống thói nghĩ mãi không dứt về một câu nói.
Anxious attachment là gì?
Anxious attachment là tên tiếng Anh của gắn bó lo âu. Một số tài liệu gọi kiểu người lớn này là anxious-preoccupied (lo âu – bận tâm), còn ở trẻ nhỏ là anxious-ambivalent.
Gắn bó lo âu có thay đổi được không?
Theo các nhà tâm lý, có. Một mối quan hệ ổn định, người bạn đời đáng tin, việc hiểu lại câu chuyện của chính mình hay làm việc với nhà trị liệu đều có thể giúp một người dần có cảm giác an toàn hơn.
Gắn bó lo âu có phải là bệnh không?
Không. Đây là cách mô tả khuynh hướng trong các mối quan hệ, không phải một chẩn đoán. Tuy vậy, nếu lo âu lấn át sinh hoạt hằng ngày thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.