Lì xì là món tiền nhỏ bỏ trong phong bao đỏ, người lớn trao cho trẻ em (và người thân trao nhau) dịp Tết để chúc may mắn đầu năm. Ở miền Bắc người ta quen gọi là mừng tuổi; hai cách gọi chỉ cùng một tục. Vì vậy hỏi mừng tuổi là gì thì câu trả lời gần như trùng khớp: tặng tiền lấy may khi bước sang tuổi mới.
| Nghĩa | Tiền mừng năm mới đựng trong bao đỏ, tặng để lấy may |
| Gốc từ | Chữ Hán 利市 / 利是 (lợi thị), đọc theo giọng Quảng Đông |
| Tên gọi khác | Mừng tuổi, tiền mở hàng, phong bao; tiếng Trung phổ thông gọi hồng bao (紅包) |
| Thời điểm | Từ giao thừa và mấy ngày đầu năm âm lịch |
| Vùng miền | “Lì xì” quen dùng ở miền Nam, “mừng tuổi” quen dùng ở miền Bắc; nay dùng lẫn cả nước |
Chữ lì xì đi từ đâu tới?
Nghe “lì xì” không giống tiếng Việt, và quả thật nó là từ mượn. Gốc của nó là hai chữ Hán 利市 hoặc 利是, đọc Hán Việt là lợi thị. Lợi là được lợi, thị ở đây gắn với chuyện chợ búa, mua bán. Ghép lại, chữ này từng có các nghĩa: tiền lời buôn bán, điều tốt lành, vận may.
Người Việt không đọc theo âm Hán Việt mà vay lại cách đọc của tiếng Quảng Đông, một phương ngữ khác hẳn tiếng Quan thoại phổ thông. Giọng Quảng đọc 利是 nghe gần như “lầy xì”, về đến Nam Bộ thành “lì xì”. Còn người nói tiếng phổ thông Trung Quốc lại gọi cái bao ấy là hồng bao, tức bao màu đỏ.
Hiểu theo gốc chữ, tiền lì xì là tiền mang lại cái hên. Nó không phải món quà để giàu lên, mà là cái điềm tốt người ta trao nhau ngay ngày đầu năm.
Mừng tuổi: một tục, hai cách gọi
Người Việt xưa tính tuổi theo năm âm lịch: qua giao thừa là cả nhà cùng thêm một tuổi. Chúc nhau tuổi mới, kèm một chút tiền, gọi là mừng tuổi. Tiền trẻ con nhận được ngày Tết còn được gọi là tiền mở hàng, với mong ước như người buôn bán gặp khách đầu tiên trong ngày: mở đầu suôn sẻ thì cả năm thuận.
Vì cùng chỉ một việc, nhiều người nói “mừng tuổi” và “lì xì” thay cho nhau. Có khác chăng là sắc thái: “mừng tuổi” nhấn vào lời chúc thêm tuổi, “lì xì” nhấn vào cái bao đỏ và chữ may. Ở các cộng đồng người Hoa, lì xì còn có mặt trong đám cưới (cho đội bưng quả), ngày khai trương, sinh nhật.
| Cách gọi | Ai trao cho ai | Ý chính |
|---|---|---|
| Lì xì, mừng tuổi | Người lớn cho trẻ em; người thân trao nhau | Chúc tuổi mới, lấy may |
| Tiền mở hàng | Người trao đầu tiên trong năm (thường cho trẻ) | Mở đầu suôn sẻ |
| Mừng thọ | Con cháu biếu ông bà, cha mẹ | Chúc sống lâu, mạnh khỏe |
Chuyện tám đồng tiền gói giấy đỏ
Không có tài liệu nào ghi rõ tục này có từ bao giờ; người ta chỉ biết nó đến từ Trung Hoa. Truyện kể được nhắc nhiều nhất thế này: có một con yêu quái cứ đêm giao thừa lại lẻn vào nhà, chạm lên đầu những đứa trẻ say ngủ, làm các em phát sốt. Một nhà nọ ngoài năm mươi tuổi mới có con, Tết năm ấy được tám vị tiên giúp: các vị hóa thành tám đồng tiền, cha mẹ gói vào giấy đỏ đặt cạnh gối con. Yêu quái đến, đồng tiền lóe sáng làm nó sợ chạy mất.
Từ chuyện ấy, mỗi dịp Tết người ta gói tiền vào bao đỏ cho trẻ nhỏ để cầu các em khỏe mạnh, mau lớn. Đây là truyền thuyết, nhưng nó giải thích vì sao bao lì xì phải là màu đỏ và vì sao người nhận chính là trẻ em.
Lì xì ngày Tết diễn ra thế nào?
Sáng mùng Một, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ trước; người lớn mừng tuổi lại các cháu. Khách đến chơi nhà, sau câu chúc thường lì xì trẻ con của gia chủ; chủ nhà cũng lì xì lại con của khách. Người đã đi làm thì biếu ông bà, cha mẹ một phong bao gọi là mừng thọ. Qua ba ngày Tết chính, gặp nhau lần đầu trong năm vẫn có thể mừng tuổi.
Bao thường màu đỏ hoặc đỏ vàng, in chữ Phúc, Lộc hay hình con giáp của năm. Giờ có thêm lì xì qua chuyển khoản, ví điện tử, kèm lời chúc như lời chúc cung hỷ phát tài hay số tiền “đẹp” kiểu con số 8386 phát tài phát lộc.
Điều nên giữ khi trao và nhận bao đỏ
Ý nghĩa của bao lì xì nằm ở lời chúc, không ở mệnh giá. Cái bao kín đáo cũng có lý do của nó: không ai phải so bì nhiều ít. Vài điều nhiều gia đình vẫn dặn nhau:
- Trẻ nhận bằng hai tay, nói lời cảm ơn và chúc lại người lớn.
- Không mở bao ngay để đếm, càng không chê ít; chuyện trẻ bĩu môi vì tờ mười nghìn vẫn làm khách lẫn bố mẹ đỏ mặt mỗi năm.
- Người lớn thường chọn tiền mới, phẳng; số tiền tùy sức mình, không cần đua theo nhà khác.
- Tiền trẻ nhận được nên để các em biết, cùng bố mẹ quyết định giữ hay tiêu, thay vì “thu hộ” mà không nói.
Những tình huống dở khóc dở cười quanh cái bao đỏ, từ cháu lớn vẫn đòi đến người đi làm tháng đầu tiên lì xì cả họ, được dân mạng làm thành cả kho ảnh chế đòi bao đỏ ngày Tết. Còn sáng mùng Một, phong bao đầu tiên trong nhà thường đi cùng người đến xông đất đầu năm.
Bao đỏ trong tiếng Trung, tiếng Anh và hạn lì xì
Mừng tuổi là gì, có khác lì xì không?
Mừng tuổi là chúc nhau thêm tuổi mới dịp Tết, thường kèm phong bao tiền. Về việc làm thì giống lì xì; chỉ khác là “mừng tuổi” là từ thuần Việt quen dùng ở miền Bắc, còn “lì xì” là từ mượn gốc Hán qua tiếng Quảng Đông, quen dùng ở miền Nam.
Lì xì tiếng Trung là gì?
Người nói tiếng phổ thông gọi là 红包 (hóngbāo, hồng bao). Người nói tiếng Quảng Đông gọi là 利是 hoặc 利市, chính là chữ người Việt đọc thành “lì xì”.
Lì xì tiếng Anh gọi là gì?
Thường dùng red envelope hoặc lucky money. Khi nói về tục này với người nước ngoài, có thể giải thích thêm: tiền mừng năm mới đựng trong phong bao đỏ.
Lì xì đến ngày nào thì thôi?
Không có hạn định. Phần lớn gia đình lì xì trong ba ngày Tết chính; gặp nhau lần đầu trong tháng Giêng vẫn có thể mừng tuổi, nhất là với trẻ nhỏ.