Cung hỷ là lời chúc mừng gốc Hán, viết là 恭喜, nghĩa đen “kính cẩn mừng cho anh chị”, nghĩa dùng là “chúc mừng”. Người Việt quen nghe nó nhất trong câu chúc Tết cung hỷ phát tài (恭喜發財): chúc mừng năm mới, chúc làm ăn phát đạt. Từ này còn được viết là cung hỉ; hai cách viết cùng một chữ Hán.
| Nghĩa | Chúc mừng, kính mừng (lời chào chúc trong dịp vui) |
| Chữ Hán | 恭喜: cung (kính cẩn) + hỷ (việc vui, mừng) |
| Đọc theo tiếng Hoa | Quan thoại gōngxǐ; Quảng Đông gung hei (hay ghi là kung hei) |
| Dịp dùng | Tết Nguyên đán là chính; cả cưới hỏi, khai trương, tin vui |
| Vùng hay nghe | Nơi có đông người Hoa sinh sống, nhất là Nam Bộ |
Cung hỷ: kính một chữ, mừng một chữ
Tách hai chữ ra sẽ thấy lời chúc này lễ phép thế nào. Cung (恭) là cung kính, kính cẩn, chữ có mặt trong cung kính, khiêm cung, cung thỉnh. Từ điển Hán Việt còn ghi một nghĩa xưa của chữ này là phép chắp tay làm lễ. Hỷ (喜) là vui mừng, việc tốt lành, như trong hoan hỷ, hỷ sự, báo hỷ.
Ghép lại, cung hỷ là “xin kính cẩn mừng (cho người)”. Trong tiếng Hoa ngày nay, 恭喜 là câu chúc mừng rất thường: ai thi đỗ, ai cưới vợ, ai sinh con đều có thể được nói một tiếng gōngxǐ. Người Việt thì ít dùng cung hỷ riêng lẻ; ta gần như chỉ nghe nó đi liền với phát tài vào dịp đầu năm.
Trong phát tài, phát (發) là nảy ra, mở mang, còn tài (財) là tiền của. Câu đầy đủ vì thế có nghĩa: mừng năm mới, chúc anh chị tiền vào như nước. Chữ chúc tiền ấy không bị coi là thực dụng, vì ở xứ buôn bán, phát tài là mong ước chung của cả nhà lẫn cả phố.
Cung hỷ, cung chúc, cung hạ và song hỷ
Mấy cụm có chữ cung, chữ hỷ hay xuất hiện cùng nhau trên thiệp Tết, câu đối và thiệp cưới. Chúng gần nghĩa nhưng mỗi cụm một chỗ dùng.
| Cụm từ | Chữ Hán | Nghĩa | Gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Cung hỷ | 恭喜 | Chúc mừng, kính mừng | Lời chúc nói, thiệp chúc Tết của người Hoa |
| Cung chúc | 恭祝 | Kính chúc | Cung chúc tân xuân trên thiệp, băng rôn Tết |
| Cung hạ | 恭賀 | Kính mừng (trang trọng hơn) | Cung hạ tân xuân, cung hạ tân hỷ |
| Song hỷ | 囍 | Hai niềm vui, chữ hỷ đôi | Trang trí đám cưới |
Chữ hỷ đôi dán ở cổng nhà cưới là một biến thể riêng của chữ 喜; chuyện chữ ấy được kể kỹ ở bài ý nghĩa của câu song hỷ lâm môn. Cũng chữ hỷ ấy nằm trong tấm thiệp báo tin vui của đôi uyên ương. Nghĩa là gặp chữ hỷ ở đâu, đó là chỗ đang có chuyện mừng.
Từ tiếng Quảng Đông vào lời chúc Tết
Câu 恭喜發財 có mặt trong nhiều phương ngữ Hán, mỗi nơi đọc một kiểu. Ở Hồng Kông, Quảng Châu, câu chúc đọc là kung hei fat choy; người Phúc Kiến đọc gần như kiong hí hoat châi. Các cộng đồng người Hoa đến Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, mang theo câu chúc cùng với phong tục ăn Tết của mình. Ở Nam Bộ, nơi người Hoa sống thành phố chợ đông đúc, câu chúc lan sang người Việt rất tự nhiên, được Việt hóa thành cung hỷ phát tài theo âm Hán Việt.
Người Hoa ăn Tết cùng thời điểm với Tết Nguyên đán của người Việt, nên lời chúc của họ gặp lời chúc của ta ngay trên một khu chợ. Cũng vì cùng một nền văn hóa chữ Hán, câu chúc dễ thấm: người Việt đã quen với an khang thịnh vượng, vạn sự như ý, thêm một câu bốn chữ nữa chẳng có gì lạ. Phần chữ Hán của nhiều câu chúc khác có ở bài các câu chúc Tết bằng chữ Hán kèm phiên âm.
Thời điểm câu chúc này thành nếp phổ biến thì chưa có mốc chính xác được nhiều nguồn đồng ý. Có thể nói chắc một điều: nó gắn với đời sống buôn bán, với cửa hàng, quầy sạp, nơi đầu năm ai cũng mong mở hàng thuận lợi.
Nói cung hỷ lúc nào, đáp lại ra sao?
Mấy ngày đầu năm mới
Đây là lúc câu chúc được nói nhiều nhất: đi chúc Tết họ hàng, gặp hàng xóm đầu ngõ, mở cửa hàng ngày đầu năm. Người nói hay chắp hai tay trước ngực, lắc nhẹ, như một cái vái thu nhỏ. Cử chỉ ấy khớp với chính nghĩa xưa của chữ cung.
Lúc trao và nhận lì xì
Câu chúc thường đi cùng phong bao đỏ. Người nhỏ chúc người lớn “cung hỷ phát tài”, người lớn mừng tuổi lại; trẻ con thì chúc xong là chìa tay, chuyện vui đầu năm mà nhà nào cũng có.
Khai trương, cưới hỏi, tin vui
Ngoài Tết, cung hỷ dùng được trong mọi dịp mừng: tiệm mới mở, nhà có cưới, ai báo tin đỗ đạt. Khi ấy người Việt hay nói gọn “cung hỷ, cung hỷ” thay cho “chúc mừng, chúc mừng”, nghe vừa vui vừa có chút trịnh trọng.
Cách đáp lại lời chúc
Cách đáp đơn giản nhất là cảm ơn rồi chúc lại: “Cung hỷ, cung hỷ, chúc anh năm nay cũng phát tài.” Người Hoa hay đáp bằng một câu chúc khác, chẳng hạn vạn sự như ý hoặc đại cát đại lợi. Không ai bắt bẻ người nói sai thanh hay đọc lơ lớ, vì cái quý của câu chúc nằm ở lúc nói ra.
Cung hỷ phát tài và những câu chúc đi kèm
Cung hỷ phát tài nghĩa là gì?
Là “chúc mừng (năm mới), chúc phát tài phát lộc”. Đây là lời chúc Tết của người Hoa, người Việt dùng theo, nhất là trong giới buôn bán. Đọc theo tiếng phổ thông Trung Quốc là gōngxǐ fācái.
Cung hỷ hay cung hỉ mới đúng?
Cả hai đều được chấp nhận. Âm Hán Việt của chữ 喜 có thể ghi hỷ hoặc hỉ; quy tắc i, y trong chính tả tiếng Việt chưa thống nhất tuyệt đối, nên sách báo dùng cả hai. Cùng lý đó ta có hoan hỷ và hoan hỉ.
Cung hỷ có dùng để chúc đám cưới được không?
Được, vì chữ hỷ vốn gắn với chuyện cưới hỏi (hỷ sự, hỷ yến). Tuy vậy trong đám cưới người Việt, “chúc mừng hạnh phúc” vẫn tự nhiên hơn; câu “cung hỷ” hợp khi chủ nhà là người Hoa hoặc khi muốn nói đùa vui.
Kung hei fat choy là tiếng gì?
Là cách phiên âm theo tiếng Quảng Đông của chính câu 恭喜發財. Nó hay xuất hiện trên bao lì xì, biển quảng cáo dịp Tết ở các khu người Hoa trên thế giới. Còn gong xi fa cai là phiên âm theo tiếng phổ thông.